СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Шадия Еликбаева; Динара Молжигитова; Әлия Қасен; Земфира Құзаирова

doi:10.37884/2-2026/05

Аңдатпа

Мақалада Солтүстік Қазақстандағы ауыл шаруашылығы жерлерін агроэкологиялық аудандастырудың ғылыми-теориялық және әдістемелік негіздері қарастырылып, олардың экологиялық-экономикалық оңтайландыру жолдары жан-жақты талданады. Зерттеу BR24993222 бағдарламасы аясында жүзеге асырылып, аймақтық аумақты тұрақты дамыту тұжырымдамасына негізделген. Солтүстік Қазақстан өңірі елдің астықты белдеуі болып саналатындықтан, оның жер ресурстарын тиімді пайдалану мәселесі аграрлық сектордың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуде стратегиялық маңызға ие.

Зерттеу барысында заманауи қашықтықтан зондтау деректері (Sentinel-2 спутниктік суреттері), NDVI (Normalized Difference Vegetation Index) және PLI (Prairie Landscape Inventory) индекстері, сондай-ақ ГАЖ (Географиялық Ақпараттық Жүйе) технологиялары қолданылды. Бұл әдістер агроландшафтардың кеңістіктік ұйымдасуын, егістік құрылымындағы өзгерістерді, климаттық факторлардың әсерін және жер деградациясының деңгейін кешенді бағалауға мүмкіндік берді. Әсіресе, топырақ құнарлылығының негізгі көрсеткіші болып саналатын гумус мөлшерінің азаюы, жерді ұтымсыз пайдалану нәтижесінде туындайтын экологиялық қауіптердің бірі ретінде қарастырылды.

Сонымен қатар, ауыл шаруашылық алқаптарын қайта бөлу үрдістері мен дақыл құрылымындағы трансформация сипатталды. Майлы дақылдардың маңызы жылдан жылға артып келе жатқаны атап өтілді, бұл олардың климаттық бейімділігімен, жоғары экономикалық қайтарымымен және экспорттық әлеуетімен тікелей байланысты. Мұндай үрдістер ауыл шаруашылық өндірісінің жаңа бағыттарын айқындап, егіс алқаптарын әртараптандырудың қажеттілігін көрсетеді.

Зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылық кеңістігін тиімді жоспарлау барысында табиғи-географиялық, экономикалық және әлеуметтік факторларды кешенді түрде ескерудің маңыздылығын дәлелдейді. Авторлар ұсынған практикалық ұсыныстар агроландшафтарды ғылыми негізде ұйымдастыруға, жер ресурстарын ұтымды бөлуге және ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын арттыруға бағытталған.

агроэкологиялық аудандастыру ГАЖ технологиясы аумақтық жоспарлау агроландшафт

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Billaud, O., Soubeyrand, M., Luque, S. & Lenormand, M. (2019). Comprehensive decision-strategy space exploration for efficient territorial planning strategies. International Journal of Geographical Information Science. Advance online publication. https://arxiv.org/abs/1911.11460 [in Eng.]
Gruзdev V. M. (2014). Territorial'noe planirovanie. Teoreticheskie aspekty i metodologiia prostranstvennoi organizatsii territorii [Учебное пособие]. Nizhnii Novgorod: NNGASU. [in Russ.].
Kozhakhmetov P. ZH., & Akiyanova F. ZH. (2017) (red. Bajsholanov S. S.). Agroklimaticheskie resursy Severo‑Kazakhstanskoj oblasti: nauchno‑prikladnoj spravochnik. Astana: [Izdatel'stvo]. 125 s. ISBN 978‑601‑7150‑88‑4. [in Russ.]
Mazhitova G. Z. (2021). Agrolandshafty Severo‑Kazakhstanskoj oblasti: problemy i puti optimizatsii. Severo‑Kazakhstanskij universitet im. M. Kozybaeva, Petropavlovsk. [in Russ.]
Omarova SH. ZH. & Molzhigitova D. K. (2025). Territorial'noe planirovanie. Teoreticheskie aspekty i metodologiya prostranstvennoj organizatsii territorii [Uchebnoe posobie]. Almaty: KNAIU. 146 s. [in Russ.]
Pashkov S. V. (2019). Landshaftno‑ehkologicheskie osnovy zemledel'cheskoj osvoennosti territorii Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Nauchnye vedomosti BGTU. Seriya "Estestvennye nauki", 43(4), 400–411. https://doi.org/10.18413/2075-4671-2019-43-4-400-411 [in Russ.]
Pashkov S. V. & Shayakhmetova A. S. (2020). Posttselinnaya degumifikatsiya pakhotnykh pochv Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Geopolitika i ehkogeodinamika regionov, 6(16)(1), 145–156. https://doi.org/10.17223/25421379/20/7 [in Russ.]
Pashkov S. V. (2019). Ekologicheskaya ustojchivost' sel'skokhozyajstvennogo zemlepol'zovaniya v Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Uchenye zapiski Krymskogo federal'nogo universiteta im. V. I. Vernadskogo. Geografiya. Geologiya, 5(3), 183–193. [in Russ.]
Strielkowski, W., Mukhoryanova, O., Kuznetsova, O., & Syrov, Y. (2024). Sustainable regional economic development and land use: A case of Russia. Journal of Institutional Studies, 16(4), 82–96. https://doi.org/10.17835/2076-6297.2024.16.4.082-096 [in Russ.]
Tarakanov O. V., Kiseleva N. A., & Akimova M. S. (2014). Territorial'noe planirovanie kak osnova upravleniya razvitiem territorij. Penza: PGUAS. 135 s. [in Russ.]
Marin, V., Molinero, C., & Arcaute, E. (2024). The scalar mismatch of regional governance: A comparative analysis of hierarchical structures. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science https://doi.org/10.1177/23998083241234405 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 28, 2 (110) (Apr. 2026), 51–60. DOI:https://doi.org/10.37884/2-2026/05.

(1)СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (2 (110), 51-60. https://doi.org/10.37884/2-2026/05.

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(2 (110), 51-60. https://doi.org/10.37884/2-2026/05

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 2 (110), p. 51–60, 2026. DOI: 10.37884/2-2026/05. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/987. Acesso em: 22 sep. 2026.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (2 (110): 51-60. https://doi.org/10.37884/2-2026/05.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ” (2026) Izdenister natigeler, 28(2 (110), pp. 51–60. doi:10.37884/2-2026/05.

[1]“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 2 (110), pp. 51–60, Apr. 2026, doi: 10.37884/2-2026/05.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 2 (110), Apr. 2026, pp. 51-60, https://doi.org/10.37884/2-2026/05.

“СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ”. Izdenister natigeler 28, no. 2 (110) (April 30, 2026): 51–60. Accessed September 22, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/987.

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Apr. 30 [cited 2026 Sep. 22];28(2 (110):51-60. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/987

1.СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫН АУМАҚТЫҚ ЖОСПАРЛАУДА ГАЖ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ. Izdenister natigeler. 2026;28(2 (110):51-60. doi:10.37884/2-2026/05

[1] Billaud, O., Soubeyrand, M., Luque, S. & Lenormand, M. (2019). Comprehensive decision-strategy space exploration for efficient territorial planning strategies. International Journal of Geographical Information Science. Advance online publication. https://arxiv.org/abs/1911.11460 [in Eng.]

[2] Gruзdev V. M. (2014). Territorial'noe planirovanie. Teoreticheskie aspekty i metodologiia prostranstvennoi organizatsii territorii [Учебное пособие]. Nizhnii Novgorod: NNGASU. [in Russ.].

[3] Kozhakhmetov P. ZH., & Akiyanova F. ZH. (2017) (red. Bajsholanov S. S.). Agroklimaticheskie resursy Severo‑Kazakhstanskoj oblasti: nauchno‑prikladnoj spravochnik. Astana: [Izdatel'stvo]. 125 s. ISBN 978‑601‑7150‑88‑4. [in Russ.]

[4] Mazhitova G. Z. (2021). Agrolandshafty Severo‑Kazakhstanskoj oblasti: problemy i puti optimizatsii. Severo‑Kazakhstanskij universitet im. M. Kozybaeva, Petropavlovsk. [in Russ.]

[5] Omarova SH. ZH. & Molzhigitova D. K. (2025). Territorial'noe planirovanie. Teoreticheskie aspekty i metodologiya prostranstvennoj organizatsii territorii [Uchebnoe posobie]. Almaty: KNAIU. 146 s. [in Russ.]

[6] Pashkov S. V. (2019). Landshaftno‑ehkologicheskie osnovy zemledel'cheskoj osvoennosti territorii Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Nauchnye vedomosti BGTU. Seriya "Estestvennye nauki", 43(4), 400–411. https://doi.org/10.18413/2075-4671-2019-43-4-400-411 [in Russ.]

[7] Pashkov S. V. & Shayakhmetova A. S. (2020). Posttselinnaya degumifikatsiya pakhotnykh pochv Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Geopolitika i ehkogeodinamika regionov, 6(16)(1), 145–156. https://doi.org/10.17223/25421379/20/7 [in Russ.]

[8] Pashkov S. V. (2019). Ekologicheskaya ustojchivost' sel'skokhozyajstvennogo zemlepol'zovaniya v Severo‑Kazakhstanskoj oblasti. Uchenye zapiski Krymskogo federal'nogo universiteta im. V. I. Vernadskogo. Geografiya. Geologiya, 5(3), 183–193. [in Russ.]

[9] Strielkowski, W., Mukhoryanova, O., Kuznetsova, O., & Syrov, Y. (2024). Sustainable regional economic development and land use: A case of Russia. Journal of Institutional Studies, 16(4), 82–96. https://doi.org/10.17835/2076-6297.2024.16.4.082-096 [in Russ.]

[10] Tarakanov O. V., Kiseleva N. A., & Akimova M. S. (2014). Territorial'noe planirovanie kak osnova upravleniya razvitiem territorij. Penza: PGUAS. 135 s. [in Russ.]

[11] Marin, V., Molinero, C., & Arcaute, E. (2024). The scalar mismatch of regional governance: A comparative analysis of hierarchical structures. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science https://doi.org/10.1177/23998083241234405 [in Eng.]