Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ

Ибрагим Сейтасанов 1 , Тимурлан Ишангалиев 1 , Ұлжан Оңласын 1 , Дәулет Мұрат 1 , Сандуғаш Зулпибекова 1

1 «Қазақ ұлттық аграрлық ұлттық зерттеу университеті» КЕАҚ

doi.org/10.37884/3-2025/38 Бет. 396-409 Қабылданды 10.07.2025 Жарияланды 30.09.2025

Аңдатпа

Мақалада Солтүстік Қазақстан облысының жер үсті су ресурстарының қазіргі жағдайы мен әлеуеті қарастырылады. Өңірдің өзендері мен көлдеріндегі судың саны мен сапасына бағалау жүргізілді, аудандар бойынша сумен қамтамасыз ету параметрлері анықталды. Есіл өзенінің гидрологиялық сипаттамаларына, соның ішінде ағынның жылдық таралуы мен су қоймаларының әсеріне ерекше назар аударылады. Ауыл шаруашылығы, сумен жабдықтау, рекреация және туризм қажеттіліктері үшін су ресурстарын пайдалану мүмкіндіктері талданды. Сумен қамтамасыз етуді бағалаудың шартты шкаласы әзірленді және өңірдің су ресурстарын тиімді басқару бойынша шаралар ұсынылды. Өсіп келе жатқан су тапшылығы мен климаттық өзгерістер жағдайында су ресурстарын ұтымды пайдалану және қорғау ерекше маңызға ие.

Осы мақала Солтүстік Қазақстан облысының (СҚО) су объектілерінің жай-күйін талдауға және орнықты даму контекстінде оларды басқарудың ғылыми негізделген тәсілдерін қалыптастыруға арналған. Өңірдің өзендерін, көлдерін және су қоймаларын түгендеу нәтижелері ұсынылды, су ресурстарының көлемі мен сапасы бағаланды, салалар бойынша суды пайдаланудың негізгі үрдістері анықталды. Аймақтың көлдерін геоморфологиялық және гидрохимиялық белгілері бойынша жіктеу жүргізілді, ағынның жылдық бөліну ерекшеліктері және гидротехникалық құрылыстардың гидрологиялық режимге әсері қарастырылды. Суды үнемдеу, суармалы егіншілікті дамыту, сондай-ақ шағын көлдерді сумен жабдықтау және балық аулау мақсатында пайдалану бойынша ұсыныстар ұсынылды. Ғылыми жаңалық кеңістіктік талдаудың заманауи әдістеріне сүйене отырып, СҚО су ресурстарын кешенді картографиялық және сандық бағалауда жатыр. Мақаланың нәтижелерін басқару органдары, ғылыми мекемелер және шаруашылық субъектілері Су шаруашылығы қызметі мен аумақтық дамуды жоспарлау кезінде пайдалана алады.

Солтүстік Қазақстан облысы су ресурстары тұщы су өзендер көл суды тұтыну жергілікті ағын су қоймасы рекреация

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Водный кодекс Республики Казахстан от 9 июля 2003 года № 481-II (с изменениями и дополнениями по состоянию на 01.01.2024 г.). Vodnyj kodeks Respubliki Kazahstan ot 9 ijulya 2003 goda № 481-II (s izmeneniyami i dopolneniyami po sostoyaniyu na 01.01.2024 g.). (2024). Adilet. Informacionnaya pravovaya sistema. [in Russian] https://adilet.zan.kz/rus/docs/K030000481_
  2. 2. Есильская бассейновая водохозяйственная инспекция. Гидрологический ежегодник по Северо-Казахстанской области за 2000–2020 гг. – Петропавловск, 2021. Esil'skaya bassejnovaya vodokhozyajstvennaya inspekciya. (2021). Gidrologicheskij ezhegodnik po Severo-Kazahstanskoj oblasti za 2000–2020 gg. Petropavlovsk. [in Russian] http://www.ekom.gov.kz.
  3. 3. Aubakirova, S. K., & Aubakirov, S. A. (2021). Пространственный анализ озер Северо-Казахстанской области. География и природные ресурсы Казахстана, (2), 45–53. Prostranstvennyj analiz ozer Severo-Kazahstanskoj oblasti. Geografiya i prirodnye resursy Kazahstana, (2), 45–53 [in Russian]. https://journals.nauka.kz/geography/issue/view/378
  4. 4. Гидрологические и климатические характеристики реки Есиль. // Вестник КазНИГМИ. – 2022. – № 4. – С. 15–28. Gidrologicheskie i klimaticheskie harakteristiki reki Esil’. Vestnik KazNIGMI, (4), 15–28 [in Russian]. https://kazhydromet.kz/vestnik
  5. 5. Pankov, Yu. S. (2020). Озера Северного Казахстана: структура, динамика, перспективы. Петропавловск: СКУ. Ozera Severnogo Kazahstana: struktura, dinamika, perspektivy. Petropavlovsk: SKU [in Russian]. https://nklibrary.kz
  6. 6. Mahmutov, T. Zh. (2021). Оценка водообеспеченности в условиях дефицита водных ресурсов. Алматы: КазНИИВП. Ocenka vodoobespechennosti v usloviyah deficita vodnyh resursov. Almaty: KazNIIVP [in Russian]. https://kazniivp.kz/library
  7. 7. Aitzhanov, S. A. (Ed.). (2018). Справочник по водным ресурсам Казахстана. Алматы: Наука. Spravochnik po vodnym resursam Kazahstana. Almaty: Nauka [in Russian]. https://nauka.kz/catalog/spravochniki
  8. 8. Kazhydromet. (2023). Климатический паспорт Северо-Казахстанской области. Алматы: Казгидромет. Klimaticheskij pasport Severo-Kazahstanskoj oblasti. Almaty: Kazgidromet [in Russian]. https://kazhydromet.kz
  9. 9. F.Yermkov, S.Abdygalieva, N. Dzhangarasheva, A. Omarbekova, G. Akhmetkerimova, B. Dabylova (2025). Земельно-ресурсный потенциал Северо - Казахстанской области. Ізденістер, нәтижелер – Исследования, результаты, 1(105) Zemel’no-resursnyj potencial Severo-Kazahstanskoj oblasti. Izdenister, natizheler – Issledovaniya, rezul’taty, 1(105), 29–37. [in Russian] https:// DOI: https://doi.org/10.37884/1-2025/28
  10. 10. Smith, J., & Allen, R. (2020). Climate Change Impacts on Water Availability in Central Asia. Water Resources Management, 34(9), 2781–2796. https://doi.org/10.1007/s11269-020-02559-2 [in English]
  11. 11. Bhaduri, B., Minner, M., Liu, Y., & Ruddell, B. L. (2022). Sustainable water resource management in the face of climate change: A systems approach. Sustainability, 14(7), 3842.https://doi.org/10.3390/su14073842 [in English]
  12. 12. Qi, J., Xin, Q., & Wu, G. (2020). Integrating remote sensing and hydrological models for improved water resource management in Central Asia. Environmental Monitoring and Assessment, 192(6), 369.https://doi.org/10.1007/s10661-020-08369-1 [in English].
  13. 13. Махмудова Л.К (2010). Оценка водных ресурсов рек Центрального Казахстана (на примере рек Есиль и Нура) с учетом антропогенного влияния на сток https://nauka.kz/page.
  14. 14. Makhmudova L., Moldakhmetov M., Mussina A., Kanatuly A.(2021). Perennial fluctuations of river runoff of the Yesil river basin. Periodicals of Engineering and Natural Sciences, No 4, p. 149-165. http://dx.doi.org/10.21533/pen.v9i4.2306

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2025. ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 3 (107) (Sep. 2025), 396–409. DOI:https://doi.org/10.37884/3-2025/38.
(1)ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2025, No. 3 (107), 396-409. https://doi.org/10.37884/3-2025/38.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. (2025). Izdenister Natigeler, 3 (107), 396-409. https://doi.org/10.37884/3-2025/38
ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], n. 3 (107), p. 396–409, 2025. DOI: 10.37884/3-2025/38. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/964. Acesso em: 20 sep. 2026.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ”. 2025. Izdenister Natigeler, no. 3 (107) (September): 396-409. https://doi.org/10.37884/3-2025/38.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ” (2025) Izdenister natigeler, (3 (107), pp. 396–409. doi:10.37884/3-2025/38.
[1]“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, no. 3 (107), pp. 396–409, Sep. 2025, doi: 10.37884/3-2025/38.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, no. 3 (107), Sept. 2025, pp. 396-09, https://doi.org/10.37884/3-2025/38.
“ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler, no. 3 (107) (September 30, 2025): 396–409. Accessed September 20, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/964.
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2025 Sep. 30 [cited 2026 Sep. 20];(3 (107):396-409. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/964
1.ҚАЗАҚСТАННЫҢ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҮСТІ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2025;(3 (107):396-409. doi:10.37884/3-2025/38