ОЦЕНКА ТИПА ТЕЛОСЛОЖЕНИЯ РЕМОНТНЫХ БЫЧКОВ ПРИ ИСПЫТАНИИ   ПО СОБСТВЕННОЙ ПРОДУКТИВНОСТИ

Карымсаков Талгат; Айбын Тореханов; Бекарыс Ергали; Дамир Атагелдиев

doi:10.37884/4-2026/04

Аңдатпа

Қазіргі уақытта шетелдерде жөндеу бұқашықтардың экстерьерін дәстүрлі бағалау біртіндеп жекелеген белгілерді сызықтық бағалау жүйесімен алмастырылуда. Бұл жүйе жануарларды заманауи фенотиптеу жүйесінің тиімді әдістерінің бірі болып табылады. «Даурен» шаруа қожалығы базасында жөндеу бұқашықтарды өзіндік өнімділігі бойынша сынақтан шығару кезінде халықаралық жүйе негізінде олардың дене бітімі типіне бағалау жүргізілді. Әрбір жануар бойынша экстерьердің 11 белгісі бағаланды. Кейіннен жекелеген белгілер әртүрлі функционалдық топтарға («Дене бітімі», «Бұлшық еттілігі», «Аяқтары») біріктіріліп, өз кезегінде жалпы дене бітімі типін сипаттайтын кешен ді көрсеткішке топтастырылды. Зерттеу нәтижелері экстерьердің жекелеген белгілерінің айтарлықтай жоғары өзгергіштікпен сипатталатынын көрсетті (3,5-тен 50,6-ға дейін). «Дене бітімі» функционалдық тобы бойынша жануарлардың орташа көрсеткіші 79,7 баллды құрап, вариация коэффициенті 20,3 % болды; «Бұлшық еттілігі» бойынша көрсеткіш -75,6 балл, ал «Аяқтары» бойынша – 86,2 % құрады. Барлық функционалдық топтарды тұтас дене бітімі типіне біріктірген кезде жалпы көрсеткіш 75,3 баллды құрады. Дене бітімі типінің 6 санатының ішінде жануарлардың 81,2 %-ы «жақсы +», «өте жақсы» және «үздік» санаттарына жатқызылды. Бұл ретте жануарлардың ең көп бөлігі «жақсы +» санатына тиесілі болып, 47,8 %-ды құрады. Сонымен қатар, бұқашықтардың дене бітімі типі санаты жоғарылаған сайын олардың тірілей салмағының артатыны анықталды. Осылайша, жүргізілген зерт теулер жөндеу бұқашықтардың дене бітімін сызықтық бағалау жүйесін қолдану олардың экстерьерін неғұрлым толық әрі объективті сипаттауға мүмкіндік беретінін көрсетті. Бұл, өз кезегінде, болашақта етті бағыттағы ірі қара мал табындарында генетикалық прогресті жеделдетуге, өнімділікті арттыруға және асыл тұқымды етті мал шаруашылығы саласындағы нормативтік-құқықтық актілерді жетілдіруге мүмкіндік береді.

етті ірі қара мал шаруашылығы жөндеу бұқашықтары экстерьер сызықтық бағалау дене бітімі типі

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Alders R.G., Campbell A., Costa R., Fallou Guèye E, Ahasanul Hoque Md., Perezgrovas-Garza R. Antonio Rota, Kate Wingett (2021). Livestock across the world: diverse animal species with complex roles in human societies and ecosystem services. Anim Front. 11 (5). Рp. 20–29. https://doi.org/10.1093/af/vfab047
Beef Improvement Federation (BIF). (2024). Guidelines for Uniform Beef Improvement Programs. 11th ed. Raleigh. — NC. USA.
FAO. (2015). The Second Report on the State of the World’s Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. — Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Krupová Z., Krupa E., Brzáková M., Veselá Z., Malát K. (2025). Beef breeding systems and preferences for breeding objective traits. Animals15. 2175. DOI: 10.3390/ani15152175
Karymsakov T.N., Strekozov N.I. (2019). Selektsionno-geneticheskie parametry ekster’ernykh priznakov novogo vnutriporodnogo tipa «Ertys» simmental’skoi porody krupnogo rogatogo skota. Uchenye zapiski Kazanskoi gosudarstvennoi akademii veterinarnoi meditsiny imeni N.E. Baumana. Vol. 240 (IV). Pр. 97–101. https://doi.org/10.31588/2413-4201-1883-240-4-97-101 [in Russ.].
Karymsakov T.N. (2019). Fenotipicheskie i geneticheskie pokazateli ekster’ernykh priznakov golshtinizirovannogo molochnogo skota Kazakhstana. Uchenye zapiski Kazanskoi gosudarstvennoi akademii veterinarnoi meditsiny imeni N.E. Baumana. Vol. 240 (IV). Pр. 101–105. https://doi.org/10.31588/2413-4201-1883-240-4-101-105 [in Russ.].
Kamprasert N. DuijvesteijnN.van der WerfJ. H.J. (2019). Estimation of genetic parameters for BW and body measurements in Brahman cattle. Animal 13. 1576–1582. doi: 10.1017/S1751731118003348
Khan M., Khan M. Waheed A. (2018). Morphological measurements and their heritabilities for Sahiwal cattle in Pakistan. J. Anim. Plant Sci.28, 431–440. https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=16155&articledetailId=53545&utm_source=chatgpt.com
Karymsakov T.N., Zhumanov K.Zh., Kineev M.A., Abu A.A., Sadybaev U.Zh., Dzhanabaev I.R. (2019). Rekomendatsii i pravila otsenki tipa teloslozheniya bychkov myasnykh porod pri ispytanii ikh po sobstvennoi produktivnosti. — A. 40 p. [in Russ.].
Ma W., Qi X., Sun Y., Gao R., Ding L., Wang R., et al. (2024). Computer vision-based measurement techniques for livestock body dimension and weight: a review Agriculture. 14 (2). Р. 306. https://doi.org/10.3390/agriculture14020306
Mazza S. Guzzo N. Sartori C. Berry D.P. Mantovani R. (2014). Genetic parameters for linear type traits in the Rendena dual-purpose breed. J. Anim. Breed. Genet.131. 27–35. doi: 10.1111/jbg.1204
Gutiérrez-Reinoso M.A., Aponte P.M., García-Herreros M. (2023). Genomic and phenotypic udder evaluation for dairy cattle selection: a review Animals (Basel). 13 (10). Р. 1588. https://doi.org/10.3390/ani13101588
Velado-Alonso E., Morales-Castilla I., Gómez-Sal A. (2022). The landscapes of livestock diversity: grazing local breeds as a proxy for domesticated species adaptation to the environment. Landsc Ecol. 37 (4). Рp. 1035–1048. https://doi.org/10.1007/S10980-022-01429-5
Simon X. Yang, Yongqi Han, Weihong Ma, Dan Tulpan, Jiawei Li, Junfei Li, Youjun Yue. (2025). Review of computer vision for livestock body conformation assessment. Agriculture Communications. Volume 3. Issue 3. https://doi.org/10.1016/j.agrcom.2025.100099
Zindove T.J., Chimonyo M. (2015). Are calving interval, abortions, incidence of stillbirths and pre-weaning losses in Nguni cows associated with linear type traits? Anim. Reprod. Sci.160. 49–56. doi: 10.1016/j.anireprosci.2015.07.002

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]2026. ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 49–62. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/04.

(1)ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 49-62. https://doi.org/10.37884/4-2026/04.

ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. (2026). Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 49-62. https://doi.org/10.37884/4-2026/04

ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 49–62, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/04. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1438. Acesso em: 29 sep. 2026.

“ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ”. 2026. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 49-62. https://doi.org/10.37884/4-2026/04.

“ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ” (2026) Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 49–62. doi:10.37884/4-2026/04.

[1]“ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 49–62, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/04.

“ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 49-62, https://doi.org/10.37884/4-2026/04.

“ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 49–62. Accessed September 29, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1438.

1.ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Sep. 29];28(4 (112):49-62. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1438

1.ӨНІМДІЛІГІН СЫНАУ КЕЗІНДЕ ӨСІРУГЕ АРНАЛҒАН БҰҚА ТӨЛДЕРІНІҢ ДЕНЕ БІТІМІН БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):49-62. doi:10.37884/4-2026/04

[1] Alders R.G., Campbell A., Costa R., Fallou Guèye E, Ahasanul Hoque Md., Perezgrovas-Garza R. Antonio Rota, Kate Wingett (2021). Livestock across the world: diverse animal species with complex roles in human societies and ecosystem services. Anim Front. 11 (5). Рp. 20–29. https://doi.org/10.1093/af/vfab047

[2] Beef Improvement Federation (BIF). (2024). Guidelines for Uniform Beef Improvement Programs. 11th ed. Raleigh. — NC. USA.

[3] FAO. (2015). The Second Report on the State of the World’s Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. — Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.

[4] Krupová Z., Krupa E., Brzáková M., Veselá Z., Malát K. (2025). Beef breeding systems and preferences for breeding objective traits. Animals15. 2175. DOI: 10.3390/ani15152175

[5] Karymsakov T.N., Strekozov N.I. (2019). Selektsionno-geneticheskie parametry ekster’ernykh priznakov novogo vnutriporodnogo tipa «Ertys» simmental’skoi porody krupnogo rogatogo skota. Uchenye zapiski Kazanskoi gosudarstvennoi akademii veterinarnoi meditsiny imeni N.E. Baumana. Vol. 240 (IV). Pр. 97–101. https://doi.org/10.31588/2413-4201-1883-240-4-97-101 [in Russ.].

[6] Karymsakov T.N. (2019). Fenotipicheskie i geneticheskie pokazateli ekster’ernykh priznakov golshtinizirovannogo molochnogo skota Kazakhstana. Uchenye zapiski Kazanskoi gosudarstvennoi akademii veterinarnoi meditsiny imeni N.E. Baumana. Vol. 240 (IV). Pр. 101–105. https://doi.org/10.31588/2413-4201-1883-240-4-101-105 [in Russ.].

[7] Kamprasert N. DuijvesteijnN.van der WerfJ. H.J. (2019). Estimation of genetic parameters for BW and body measurements in Brahman cattle. Animal 13. 1576–1582. doi: 10.1017/S1751731118003348

[8] Khan M., Khan M. Waheed A. (2018). Morphological measurements and their heritabilities for Sahiwal cattle in Pakistan. J. Anim. Plant Sci.28, 431–440. https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=16155&articledetailId=53545&utm_source=chatgpt.com

[9] Karymsakov T.N., Zhumanov K.Zh., Kineev M.A., Abu A.A., Sadybaev U.Zh., Dzhanabaev I.R. (2019). Rekomendatsii i pravila otsenki tipa teloslozheniya bychkov myasnykh porod pri ispytanii ikh po sobstvennoi produktivnosti. — A. 40 p. [in Russ.].

[10] Ma W., Qi X., Sun Y., Gao R., Ding L., Wang R., et al. (2024). Computer vision-based measurement techniques for livestock body dimension and weight: a review Agriculture. 14 (2). Р. 306. https://doi.org/10.3390/agriculture14020306

[11] Mazza S. Guzzo N. Sartori C. Berry D.P. Mantovani R. (2014). Genetic parameters for linear type traits in the Rendena dual-purpose breed. J. Anim. Breed. Genet.131. 27–35. doi: 10.1111/jbg.1204

[12] Gutiérrez-Reinoso M.A., Aponte P.M., García-Herreros M. (2023). Genomic and phenotypic udder evaluation for dairy cattle selection: a review Animals (Basel). 13 (10). Р. 1588. https://doi.org/10.3390/ani13101588

[13] Velado-Alonso E., Morales-Castilla I., Gómez-Sal A. (2022). The landscapes of livestock diversity: grazing local breeds as a proxy for domesticated species adaptation to the environment. Landsc Ecol. 37 (4). Рp. 1035–1048. https://doi.org/10.1007/S10980-022-01429-5

[14] Simon X. Yang, Yongqi Han, Weihong Ma, Dan Tulpan, Jiawei Li, Junfei Li, Youjun Yue. (2025). Review of computer vision for livestock body conformation assessment. Agriculture Communications. Volume 3. Issue 3. https://doi.org/10.1016/j.agrcom.2025.100099

[15] Zindove T.J., Chimonyo M. (2015). Are calving interval, abortions, incidence of stillbirths and pre-weaning losses in Nguni cows associated with linear type traits? Anim. Reprod. Sci.160. 49–56. doi: 10.1016/j.anireprosci.2015.07.002