Аңдатпа
Қазіргі таңда шағын елді мекендерді сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету эколо гиялық және әлеуметтік тұрғыдан өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Қазақстанның көптеген ауылдық аймақтарында орталықтандырылған сумен жабдықтау жүйесінің болмауы немесе жеткіліксіз дамуы қарапайым, сенімді және экономикалық жағынан тиімді су тазарту технологияларын қолдануды талап етеді. Осындай технологиялардың бірі – баяу құмды сүзу әдісі. Бұл технологияның қарапайым құрылымы, энергия шығынының төмендігі және пайдалану сенімділігі оны шағын елді мекендерде қолдануға мүмкіндік береді. Осы жұмыстың мақсаты – шағын елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуде қолданылатын баяу құмды сүзгі қондырғысының құрылымдық ерекшеліктерін сипаттау, тәжіри белік зерттеу әдістемесін негіздеу және кварц құмы мен табиғи цеолитті сүзгі материалдары ретінде қолданудың ғылыми негіздерін талдау. Зерттеу барысында кварц құмы мен табиғи цеолит негізіндегі екі тәжірибелік баяу құмды сүзгі қондырғысы қарастырылды. Сүзгі материалдарының қабаттық орна ласуы қалыптастырылып, олардың физика-химиялық қасиеттері салыстырылды. Қондырғыны тәжіри белік зерттеулерге дайындау мақсатында сүзгі материалдары алдын ала жуылып, гидравликалық сынақтар жүргізілді. Сонымен қатар баяу құмды сүзгілерді шағын елді мекендердің табиғи су көздерін тазартуда қолдану мәселелері бойынша отандық және шетелдік ғылыми әдебиеттерге талдау жасалды. Зерттеу нәтижесінде тәжірибелік баяу құмды сүзгі қондырғысының құрылымы сипатталып, оның кей інгі салыстырмалы зерттеулер жүргізуге дайын екендігі анықталды. Әдебиеттерді талдау кварц құмы мен табиғи цеолиттің сүзгі материалы ретінде қолданылуы судың физика-химиялық және микробио логиялық көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік беретінін көрсетті. Алынған нәтижелер баяу құмды сүзгілерді шағын елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуде қолданудың ғылыми-тәжірибелік негізін қалыптастыруға бағытталған және кейінгі тәжірибелік зерттеулерді жүргізуге негіз болады.
01 Кіріспе
Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.
02 Әдебиеттер тізімі
- An Introduction to Slow Sand Filtration [Electronic resource]. Issue 1. 2005. Access mode: www.itacanet.org (accessed: 11.06.2026).
- Visscher J.T., Paramasivam R., Raman A., Heijne H.A. (1990). Slow Sand Filtration for Community Water Supply: Planning, Design, Construction, Operation and Maintenance. The Hague: International Reference Centre for Community Water Supply and Sanitation, 1990.
- Azat S., Kabdrakhmanova S., Kabdrakhmanova A., Abdiyev K., Aryp K., Kuldeyev E., Khalkhabay B., Sultakhan Sh., Rash A. (2023).
- Qualitative indicators of drinking water of the maysky district pavlodar region of the republic Kazakhstan // NNC RK Bulletin. (2). 25–32. https://doi.org/10.52676/1729-7885-2023-2-25-32 (In Russ.)
- Onyutha C., Okello E., Atukwase R., et al. (2024). Improving household water treatment: using zeolite to remove lead, fluoride and arsenic following optimized turbidity reduction in slow sand filtration // Sustainable Environment Research. Vol. 34. Article 4. https://doi.org/10.1186/s42834-024-00209-x
- Abdiyev K., Azat S., Kuldeyev E., Ybyraiymkul D., Kabdrakhmanova S., Berndtsson R., Khalkhabai B., Kabdrakhmanova A., Sultakhan S. (2007). Review of Slow Sand Filtration for Raw Water Treatment with Potential Application in Less-Developed Countries. Water 2023. 15. https://doi.org/10.3390/w15112007
- Maiyo J.K. et al. (2023). Slow Sand Filters for the 21st Century: A Review // International Journal of Environmental Research and Public Health. Vol. 20. No. 2. – Article 1019. DOI: 10.3390/ijerph20021019.
- Abdelwahab O., Thabet W.M. (2023). Natural zeolites and zeolite composites for heavy metal removal from contaminated water and their applications in aquaculture systems: A review // The Egyptian Journal of Aquatic Research. Vol. 49. No. 4. Pр. 431–443. DOI: 10.1016/j.ejar.2023.11.004.
- Erazo-Oliveras A., Mayol-Bracero O.L., Ríos-Dávila R.A. (2012). Improving Slow Sand Filters for Water-Limited Communities // Opflow. Vol. 38. No. 2. Pр. 24–27. https://doi.org/10.5991/OPF.2012.38.0009
- Tanirbergenova S., Tugelbayeva D., Zhylybayeva N., Aitugan A., Tazhu K., Moldazhanova G., Mansurov Z. (2025). Effect of Acid Treatment on the Structure of Natural Zeolite from the Shankhanai Deposit [Text] // Processes. Vol. 13. No. 9. – Article 2896. DOI: 10.3390/pr13092896
- Tubon-Usca G., Centeno C., Pomasqui S., Beneduci A., Arias F.A. (2025). Enhanced Adsorption of Methylene Blue in Wastewater Using Natural Zeolite Impregnated with Graphene Oxide [Text] // Applied Sciences. Vol. 15. No. 5. – Article 2824. https://doi.org/10.3390/app15052824
- Verma V., Daverey A., Sharma A. (2017). Slow Sand Filtration for Water and Wastewater Treatment – A Review [Text] // Environmental Technology Reviews. Vol. 6. No. 1. Pр. 47–58. https://doi.org/10.1080/21622515.2017.1290148
- Langenbach K., Kuschk P., Horn H., Kästner M. (2010). Slow Sand Filtration of Secondary Clarifier Effluent for Wastewater Reuse [Text] // Water Research. Vol. 44. No. 5. Pр. 1655–1662. https://doi.org/10.1016/j.watres.2009.10.030
- Hijnen W.A.M., Schijven J.F., Bonne P., Visser A., Medema G.J. Elimination of viruses, bacteria and protozoan oocysts by slow sand filtration. Water Science and Technology: Water Supply. 2007;7(3):120–128.
- Logsdon G.S., Kohne R., Abel S., LaBonde S. (2002). Slow Sand Filtration for Small Water Systems // Journal Water Supply Publication. 2002. 84–90.
- Huisman L., Wood W.E. (1974). Slow Sand Filtration. Geneva: World Health Organization; 1974. (Reprinted/used edition 2020). 28–35.