Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ

Арай Ерменбай 1 , Айгерим Жакибаева 1 , Гүлзиза Тукешова 1 , Абай Джабасов 1 , Айгерим Алимгазина 1

1 «У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және геоэкология институты» ЖШС, Алматы, Қазақстан

doi.org/10.37884/4-2026/13 Бет. 168-178 Қабылданды 15.07.2026 Жарияланды 29.08.2026

Аңдатпа

Климаттың өзгеруінен, су тұтынудың артуынан және жер үсті ағынының біркелкі таралмауынан туындаған су ресурстарының тапшылығының артуы құрғақ аймақтарда жер асты сула рын басқарудың тиімді әдістерін енгізуді қажет етеді. Қатты континенталды климатпен, өзен желісінің шектеулілігімен және ағынның жоғары маусымдық өзгергіштігімен сипатталатын Орталық Қазақстан үшін жер асты суларын жасанды түрде толтыру (ЖСЖТ) ең перспективалы тәсілдердің бірі болып табылады. Бұл зерттеудің мақсаты – аймақтың физикалық, географиялық, гидрогеологиялық және ги дрологиялық жағдайларын ескере отырып, ЖСЖТ-ның типтік процесінің схемаларын негіздеу. Аумақ төрт топты анықтай отырып, бірқатар критерийлер бойынша аймақтарға бөлінді: ірі, орта және шағын жер асты су қоймаларын құруға арналған аумақтар, сондай-ақ перспективасыз аумақтар. Өзен аңғар лары, көмілген аңғарлар және карбонатты құрылымдар ең перспективалы деп танылды. Жылдық өзен ағынының 80-90%-ға дейіні көктемде пайда болатыны, бұл толықтыру үшін айтарлықтай маусымдық ресурс жасайтыны анықталды. Инфильтрациялық бассейндер ашық шектеусіз сулы горизонттар үшін негізгі технология ретінде негізделген, ал инфильтрациялық ұңғымалар мен сіңіру ұңғымалары терең және жарықшақты карст сулы горизонттары үшін қолданылады. Зерттеу аясында әзірленген ашық және жабық жер асты суларын жасанды түрде толтырудың технологиялық схемалары инженерлік шешім дерді нақты табиғи жағдайларға икемді бейімдеуге мүмкіндік береді. Инфильтрациялық бассейндерді, реттелетін су қабылдау құрылымдарын және сіңіру ұңғымаларын пайдалану жер асты суларының қо рын арттырып қана қоймай, олардың режимін де басқарады.

Жер асты сулары жасанды қайта толтыру сулы қабаттар технологиялық схемалар Орталық Қазақстан гидрогеология суға деген сұраныс

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Al Maktoumi, A. (2025). A review of factors affecting the performance and impact of managed aquifer recharge projects: Insights from arid regions. Journal of Groundwater Science and Engineering, 13(3): 312–340. (gwse.iheg.org.cn)
  2. Barkalov I.A. & Khordikainen M.A. (1984). Hydrogeological conditions of Central Kazakhstan. Nauka, — M. [in Russ.].
  3. Cao H., Qian J., Chen H., Liu C., Gao S., Lyu M., Dong W. & Hu C. (2025). Managed aquifer recharge and extraction effects on groundwater level and quality dynamics in a typical temperate semi arid fissured karst system: a multi method quantitative study. Hydrology and Earth System Sciences. 29. 5213–5235. (hess.copernicus.org)
  4. Dillon P., Pavelic P., Page, D., Beringen H. & Ward J. (2019). Managed aquifer recharge: An introduction. Water. 11(5). 1035.
  5. Karagandy Invest (2021). Natural Resource Potential of Central Kazakhstan.
  6. Margat, J., Van Der Gun J. (2013). Groundwater around the World. CRC Press/Balkema. 372 p. International Standard Book Number – 13: 978-0-203-77214-0.
  7. Murtazin E., Miroshnichenko O., Trushel L. (2019). Structure of geoinformational and analytical system. Groundewater Resources and Reserves of the Republic of Kazakhstan // News of the Academy of sciences of the Republic Kazakhstan. Series of geology and technical sciences. № 3. Pр. 21–29.
  8. Nature Scientific Reports (2024). Advances in groundwater recharge technologies and sustainability assessment.
  9. Pinekker E.V. (1977). Problems of Regional Hydrogeochemistry. Patterns of Distribution and Formation of Groundwater. — M.: Nedra. 1977. 196 p.
  10. Rational use and protection of underground waters of the Republic of Kazakhstan in the conditions of climatic and anthropogenic changes. Almaty: Print Express. 2020. 280 p.
  11. Science of the Total Environment (2021). Special issues on managed aquifer recharge.
  12. Sheik A.G., Kumar A., Sharanya A.G., Amabati S.R., et al. (2025). Machine learning based monitoring and design of managed aquifer rechargers for sustainable groundwater management: scope and challenges. Environmental Science and Pollution Research. 32. 31572–31605. (PubMed)
  13. Smolyar V.A., Sapargaliyev D.S., Kim D.V. (2020). Comprehensive and rational utilisation of surface water and groundwater – the basis of water security of the Republic of Kazakhstan. Geology and bowels of the earth. 2020. No. 1 (74). Pр. 59–71.
  14. gov.kz (2020). Water Resources Assessment of Central Kazakhstan.
  15. Zhu Y., Guo Z., Wan S., Chen K., Wang Y., Zeng Z., Shen H., Ye J. & Zheng C. (2026). Evaluating long term effectiveness of managed aquifer recharge for groundwater recovery and nitrate mitigation in an overexploited aquifer system. Hydrology and Earth System Sciences. 30. 693–708. (hess.copernicus.org)
  16. Zektser, I.S., L.G. Everett (eds) (2004). Groundwater resources of the world and their use. UNESCO, IHP-VI, Series on Groundwater. No 6. — Paris, UNESCO. 346 p

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Ерменбай , А. et al. 2026. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 168–178. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/13.
(1)Ерменбай , А.; Жакибаева, А.; Тукешова , Г.; Джабасов, А.; Алимгазина, А. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 168-178. https://doi.org/10.37884/4-2026/13.
Ерменбай , А., Жакибаева, А., Тукешова , Г., Джабасов, А., & Алимгазина, А. (2026). ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 168-178. https://doi.org/10.37884/4-2026/13
ЕРМЕНБАЙ , Арай; ЖАКИБАЕВА, Айгерим; ТУКЕШОВА , Гүлзиза; ДЖАБАСОВ, Абай; АЛИМГАЗИНА, Айгерим. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 168–178, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/13. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1423. Acesso em: 9 oct. 2026.
Ерменбай , Арай, Айгерим Жакибаева, Гүлзиза Тукешова, Абай Джабасов, and Айгерим Алимгазина. 2026. “ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ”. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 168-78. https://doi.org/10.37884/4-2026/13.
Ерменбай , А. (2026) “ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ”, Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 168–178. doi:10.37884/4-2026/13.
[1]А. Ерменбай, А. Жакибаева, Г. Тукешова, А. Джабасов, and А. Алимгазина, “ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 168–178, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/13.
Ерменбай , Арай, et al. “ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 168-7, https://doi.org/10.37884/4-2026/13.
Ерменбай , Арай, Айгерим Жакибаева, Гүлзиза Тукешова, Абай Джабасов, and Айгерим Алимгазина. “ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 168–178. Accessed October 9, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1423.
1.Ерменбай А, Жакибаева А, Тукешова Г, Джабасов А, Алимгазина А. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Oct. 9];28(4 (112):168-7. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1423
1.Ерменбай А, Жакибаева А, Тукешова Г, Джабасов А, Алимгазина А. ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСАНДЫ ТОЛЫҚТЫРУ ӘДІСТЕРІН ҚОЛДАНА ОТЫРЫП, ІРІ ЖЕР АСТЫ СУ ҚОЙМАЛАРЫН ҚҰРУДЫҢ НЕГІЗДЕМЕСІ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):168-178. doi:10.37884/4-2026/13