Мәзір
МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ ВЕТЕРИНАРИЯ

ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Абдирахман Омбаев 1 ORCID , Ерғали Разуан 1 ORCID , Сыдық Даулетов 2 , Ляззат Мұканова 1 ORCID

1 «Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті» КЕАҚ, Алматы, Қазақстан; 2 «Бекет-Дәулет» ЖШС, Алматы облысы, Іле ауданы, Ақши ауылы, Қазақстан

doi.org/10.37884/5-2026/02 Бет. 19-32 Қабылданды 15.06.2026 Жарияланды 30.10.2026

Аңдатпа

Мақалада Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында өсірілетін қазақ бактриан және түрікмен дромедар түйе тұқымдары – боталары туғанда, 6, 18, 30 және 42 айлық жасындағы дене өлшемдерін жасына және жынысына қарай зерттеу нәтижелері ұсынылған. Кейінгі жылдары Қазақстанның оңтүстік-шығыс өңірінде жергілікті қазақтың қос өркешті бактриан түйелерімен қатар түрікменнің бір өркешті дромедар түйелерін өсіруге қызығушылық артып келеді. Бір өркешті түрікмен аруанасы Қазақстан мен Орта Азияның шөл және шөлейт аймақтарының ыстық климатына жақсы бей імделген. Ал қос өркешті қазақ бактрианы ыстық аймақтарда ғана емес, қысы аязды жазық аймақтарда да өсіріліп, жоғары өнімділік көрсетеді. Жұмыстың мақсатына сәйкес Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймағында өсірілетін түйе тұқымдарының дене өлшемдерінің жасына және жынысына байланысты өзгеру ерекшеліктері Алматы облысы Іле ауданындағы «Даулет-Бекет» жауапкершілігі шектеулі серік тестігінің шаруашылығында түйелердің дене өлшемдерін жеке өлшеу нәтижелері бойынша анықтал ды. Алынған мәліметтерді талдау қазақ бактриан және түркімен дромедар түйе тұқымдары боталарын жыныстық белгілері бойынша салыстырғанда, туғаннан 42 айлық жасқа дейінгі кезеңде дене өлшем дерінің көрсеткіштерінде айырмашылықтар болатынын көрсетті. Түркімен дромедар және қазақ бак триан түйе тұқымдары боталарының дене өлшемдерін салыстырғанда, туған кезде және 6,18,30, 42 айлық жастарында шоқтығының биіктігі, тұлғасының қиғаш ұзындығы жоғары, ал кеуде және білезік орамдары төмен болды. Осылайша, екі түйе түйе тұқымдары боталарының дене өлшемдері туғаннан бастап 42 айлығына дейінгі кезеңде ең жоғары деңгейге жетеді, ал одан әрі дене пішінінің өзгеруі, ағзаның табиғи ортаға бейімделуіне байланысты жануарлар әлеміне тән басқа да қасиеттер арқылы қалыптасады. Түйелерді өсіру кезінде олардың жеке өсу және даму заңдылықтары мен ерекшеліктерін білу жас төлдің өсуі мен дамуы үшін ғана емес, сонымен қатар түйенің асыл тұқымдық және өнімділік қасиеттерін арттыру үшін де үлкен маңызға ие.

бактриан, дромедар, түйе, тірілей салмақ, жыныс, ұрғашы, еркек

Қаржыландыру немесе алғыс

Алматы облысы Іле ауданы «Даулет- Бекет» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ұжымына ғылыми-зерттеулер аясында қазақ бактриан және түркімен дромедар түйе тұқымдары боталарының дене өлшемдерін бірлесе өлшеуге қатысып қол ұшын бергендеріне алғысымызды білдіреміз

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Baimukanov D.A., Alibayev N. (2000). Selektsionno-geneticheskie parametry kazakhskogo baktriana sozakskoy populyatsii. Poisk. Seriya estestvennykh i tekhnicheskikh nauk. — A.: VShK. 2000. № 6. Pp. 90–91. [in Russ.].
  2. Baimukanov A. (2001). Kazakhskie baktriany molochnogo tipa. Selektsionnye dostizheniya Kazakhstana (sozdатели porod zhivotnykh): Vtoraya kniga. Zhivotnovodstvo. — A.: Bastau. 2001. P. 246. [in Russ.].
  3. Baimukanov D.A., Semenov V.G., Iskhan K.Zh. (2020). Biological and production capacities of Kazakh Bactrian camels of various pedigrees. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. Vol. 604. 012029. https://doi.org/10.1088/1755-1315/604/1/012029 .
  4. Baimukanov D.A., Iskhan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tekhnologiya plemennoy raboty i sertifikatsiya plemennoy produktsii v verblyudovodstve [Technology of breeding work and certification of breeding products in camel farming]. Uchebnoe posobie. — A. 147 p. [in Russ.].
  5. Baimukanov D.A., Iskhan K.Zh., Dzhunisov D. (2021). Tekhnologiya proizvodstva produktov verblyudovodstva [Technology of camel product production]. Uchebnoe posobie. — A. 182 p. [in Russ.].
  6. Baimukanov D.A., Aubakirov K.A., Kargayeva M.T., Iskhan K.Z., Bekenov D.M., Yuldashbayev Y.A., Baimukanov D.A. (2023).
  7. Productivity of Horse and Camel Breeds from the Arid Zone of the Republic of Kazakhstan // OnLine Journal of Biological Sciences. Vol. 23. № 4. Pp. 402–410. https://doi.org/10.3844/ojbsci.2023.402.410 .
  8. Dauletov S.A. (2021). Vremya budushchikh vozmozhnostey [A time of future opportunities]. Gazeta «Kazakhstanskaya pravda». [in Russ.].
  9. Kurmanbay U.K. (2006). Ontustik Kazakhstan shel aymagynda tuye tolderinin osip-zhetіlui men onimdiligi [Growth, development, and productivity of camel calves in the desert zone of southern Kazakhstan]. Avtoreferat kandidatskoy dissertatsii. Shymkent. [in Kaz.].
  10. Musaev Z.M. (1992). Rost i razvitie verblyuzhat v razlichnykh zonakh Kazakhstana // Vestnik selskokhozyaystvennoy nauki Kazakhstana. — Alma-Ata. 1992. № 4. Pp. 92–94. [in Russ.].
  11. Musaev Z.M., Baimukanov A. (2001). Verblyudovodstvo. Selektsionnye dostizheniya Kazakhstana (sozdateli porod zhivotnykh): Vtoraya kniga. Zhivotnovodstvo. — A.: Bastau. 2001. Pp. 240–245. [in Russ.].
  12. Hoffmann I. (2010). Climate change and the characterization, breeding and conservation of animal genetic resources. Animal Genetics. Vol. 41. Pp. 32–46.
  13. Raiymbek G., Kadim I., Konuspayeva G., Mahgoub O., Serikbayeva A., Faye B. (2015). Discriminant amino-acid components of Bactrian (Camelus bactrianus) and Dromedary (Camelus dromedarius) meat. Food Chemistry. Vol. 41. Pp. 194–200.
  14. Razuan E., Ombayev A., Mirzakulov S., Buralkhiyev B., Kozhabergenov F. (2025). Biological and productive features of camel breeds bred in Kazakhstan // Brazilian Journal of Biology. Vol. 85. Article e289265. https://doi.org/10.1590/1519-6984.289265 .
  15. Razuan E., Ombayev A.M., Dauletov S.A., Yeshmuratova S.T. (2026). Tuye tukymdarynyn tiriley salmagynyn zhasyna zhane zhynysyna baylanysty ozgeru erekshelikteri [Age- and sex-related changes in the live weight of camel breeds] // Izdenister, natizheler – Issledovaniya, rezultaty. 2026. № 2 (110). https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1186/768 . [in Kaz.].
  16. Faye B. (2015). Role distribution and perspective of camel breeding in the third millennium economies // Emirates Journal of Food and Agriculture. Vol. 27. Pp. 318–327

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Омбаев , А. et al. 2026. ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 28, 5 (113) (Oct. 2026), 19–32. DOI:https://doi.org/10.37884/5-2026/02.
(1)Омбаев , А. .; Разуан , Е.; Даулетов , С.; Мұканова , Л. . ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler 2026, 28 (5 (113), 19-32. https://doi.org/10.37884/5-2026/02.
Омбаев , А. ., Разуан , Е., Даулетов , С., & Мұканова , Л. . (2026). ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister Natigeler, 28(5 (113), 19-32. https://doi.org/10.37884/5-2026/02
ОМБАЕВ , Абдирахман; РАЗУАН , Ерғали; ДАУЛЕТОВ , Сыдық; МҰКАНОВА , Ляззат. ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 5 (113), p. 19–32, 2026. DOI: 10.37884/5-2026/02. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1403. Acesso em: 19 nov. 2026.
Омбаев , Абдирахман, Ерғали Разуан, Сыдық Даулетов, and Ляззат Мұканова. 2026. “ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler 28 (5 (113): 19-32. https://doi.org/10.37884/5-2026/02.
Омбаев , А. (2026) “ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, 28(5 (113), pp. 19–32. doi:10.37884/5-2026/02.
[1]А. . Омбаев, Е. Разуан, С. Даулетов, and Л. . Мұканова, “ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 5 (113), pp. 19–32, Oct. 2026, doi: 10.37884/5-2026/02.
Омбаев , Абдирахман, et al. “ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 5 (113), Oct. 2026, pp. 19-32, https://doi.org/10.37884/5-2026/02.
Омбаев , Абдирахман, Ерғали Разуан, Сыдық Даулетов, and Ляззат Мұканова. “ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ”. Izdenister natigeler 28, no. 5 (113) (October 30, 2026): 19–32. Accessed November 19, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1403.
1.Омбаев А, Разуан Е, Даулетов С, Мұканова Л. ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Oct. 30 [cited 2026 Nov. 19];28(5 (113):19-32. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1403
1.Омбаев А, Разуан Е, Даулетов С, Мұканова Л. ТҮЙЕ ТҰҚЫМДАРЫНЫҢ ДЕНЕ ӨЛШЕМДЕРІНІҢ ЖАСЫНА ЖӘНЕ ЖЫНЫСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ӨЗГЕРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. Izdenister natigeler. 2026;28(5 (113):19-32. doi:10.37884/5-2026/02