Мәзір
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ

Асхат Наушабаев 1 ORCID , Турсунай Василина 1 ORCID , Нурзихан Сейткали 1 ORCID , Алимбай Балгабаев 1 , Guo Dongwei 2 ORCID

1 Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, Алматы, Қазақстан; 2 Northwest A&F University, Янлин, Шэньси провинциясы, Қытай

doi.org/10.37884/5-2026/07 Бет. 81-96 Қабылданды 09.06.2026 Жарияланды 30.10.2026

Аңдатпа

Кіріспе. Ақмола облысының дала аймағындағы қара-қоңыр топырақтар белдемінде натрий мөлшері төмен, магнийге бай сортаң және сортаңданған топырақтар кең таралған. Қазіргі уақытта бұл топырақтар егістікке жыртылуына байланысты антропогендік деградацияға ұшырауда. Олар классикалық сортаң топырақтарға тән қолайсыз гидрофизикалық қасиеттермен сипатталады. Алайда олардың В1 сортаңды горизонты натрийдің төмен мөлшерімен және магнийдің жоғары мөлшерімен ерекшеленеді. Дала аймағындағы топырақтардың тұздануы мен сортаңдануының геохимиялық үдерістеріндегі магнийдің рөлі жеткілікті зерттелмеген және сандық тұрғыдан негізделмеген. Материалдар мен әдістер. Осыған байланысты зерттеуде магнийлі топырақ түзілу және сортаңдану үдерістерін анықтау мақсатында термодинамикалық модельдеу жүргізілді. Нәтижелер мен талқылау. aMg/aCa иондарының арақатынасын зерттеу жайылымдық сортаң топырақтардың сортаңды горизонтында топырақ ерітіндісі мен сіңіру кешенінде магнийдің айқын басым екенін көрсетті, бұл топырақ құрылымының нашарлауына алып келеді. Қорытынды. Алынған нәтижелер антропогендік деградацияға ұшыраған дала аймағының сортаң топырақтарын мелиорациялау және қалпына келтіру стратегиясын әзірлеудің теориялық негізін қалайды.

жартылай құрғақ аймақ, сортаң топырақтар, магний, деградация, топырақ түзілу, геохимия, сортаңдану үдерісі, термодинамикалық модельдеу

Қаржыландыру немесе алғыс

Зерттеу Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің қолдауымен (AP26101627 гранты) орындалды. Авторлар қолжазбаны қарастырып, құнды пікірлер берген анонимді рецензенттерге шынайы алғыстарын білдіреді.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. 1. Qadir, M., Ghafoor, A., & Murtaza, G. (2000). Amelioration strategies for saline soils: a review. Land Degradation & Development, 11(6), 501-521.
  2. 2. Global Map of Salt Affected Soils Version 1.0. (2021). https://www.fao.org/soils-portal/data-hub/soil-maps-and-databases/global-map-of-salt-affected-soils/en/
  3. 3. Miller, J. J., & Brierley, J. A. (2011). Solonetzic soils of Canada: Genesis, distribution, and classification. Canadian Journal of Soil Science, 91(5), 889-902.
  4. 4. Fehrenbacher, J. B., Wilding, L. P., Odell, R. T., & Melsted, S. W. (1963). Characteristics of solonetzic soils in Illinois. Soil Science Society of America Journal, 27(4), 421-431.
  5. 5. Vorob’eva, L. A., & Pankova, E. I. (2008). Saline-alkali soils of Russia. Eurasian Soil Science, 41(5), 457-470.
  6. 6. IUSS Working Group WRB. (2015). World reference base for soil resources 2014, Update 2015. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps. World Soil Resources Report No. 106. FAO. https://www.fao.org/3/i3794en/I3794en.pdf
  7. 7. Сводный аналитический отчет о состоянии и использовании земель Республики Казахстан за 2023 год. Комитет по управлению земельными ресурсами МСХ РК, Астана, 2023.
  8. 8. Mikhailichenko, V. N. (1979). Halogenesis and Solonetzization of Soils in the Plains of Northern Kazakhstan.
  9. 9. Seelig, B. D., Richardson, J. L., & Barker, W. T. (1990). Characteristics and taxonomy of sodic soils as a function of landform position. Soil Science Society of America Journal, 54(6), 1690-1697.
  10. 10. Qadir, M., Schubert, S., Oster, J. D., Sposito, G., Minhas, P. S., Cheraghi, S. A., ... & Saqib, M. (2018). High magnesium waters and soils: Emerging environmental and food security constraints. Science of the Total Environment, 642, 1108-1117.
  11. 11. Vyshpolsky, F., Qadir, M., Karimov, A., Mukhamedjanov, K., Bekbaev, U., Paroda, R., ... & Karajeh, F. (2008). Enhancing the productivity of high‐magnesium soil and water resources in Central Asia through the application of phosphogypsum. Land Degradation & Development, 19(1), 45-56.
  12. 12. Karimov, A., Qadir, M., Noble, A., Vyshpolsky, F., & Anzelm, K. (2009). Development of magnesium-dominant soils under irrigated agriculture in southern Kazakhstan. Pedosphere, 19(3), 331-343.
  13. 13. Dautbaev, A. B. (1974). Solonetz soils of the chernozem zone and subzone of dark chestnut soils of the Tselinograd region. In Soils of the Northern Kazakhstan and Their Reclamation: Materials of International Congress of Soil Science (pp. 132–144). Nauka Publishers.
  14. 14. Redkov, V. V. (1964). Soils of Tselinograd oblast. Alma-Ata, Nauka, 325-326.
  15. 15. Borosvskii, V. M. "Geokhimiya zasolennykh pochb Kazakhstana." (1978).
  16. 16. Issanova, G. T., Abuduwaili, J., Mamutov, Z. U., Kaldybaev, A. A., Saparov, G. A., & Bazarbaeva, T. A. (2017). Saline soils and identification of salt accumulation provinces in Kazakhstan. Arid ecosystems, 7(4), 243-250.
  17. 17. Borovskii, V. M. (1989). Genezis i melioratsiya pochv Kazakhstana. Izbrannye trudy [Genesis and reclamation of soils of Kazakhstan. Selected works]. Nauka.
  18. 18. https://www.kazhydromet.kz/uploads/files/69/file/5ec14594bbfb0-oblast.pdf
  19. 19. Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2006). Guidelines for soil description (4th ed.). Rome: FAO.
  20. 20. Rayment, G. E., & Lyons, D. J. (2011). Soil chemical methods: Australasia. CSIRO Publishing. (Section 15: Aqueous Extracts).
  21. 21. Sumner, M. E., & Miller, W. P. (1996). Cation Exchange Capacity and Exchangeable Coefficients. In D. L. Sparks (Ed.), Methods of Soil Analysis: Part 3 Chemical Methods (pp. 1201–1229). Soil Science Society of America, Inc. doi.org
  22. 22. Bazilevich, N. I., & Pankova, E. I. (1968). Methodological instructions for the accounting of saline soils. Dokuchaev Soil Institute.
  23. 23. Thomas, G. W. (1996). Soil pH and Soil Acidity. In D. L. Sparks (Ed.), Methods of Soil Analysis: Part 3 Chemical Methods (pp. 475–490). Soil Science Society of America, Inc. doi.org
  24. 24. Loeppert, R. H., & Suarez, D. L. (1996). Carbonate and Gypsum. In D. L. Sparks (Ed.), Methods of Soil Analysis: Part 3 Chemical Methods (pp. 437–474). Soil Science Society of America, Inc. doi.org
  25. 25. Gee, G. W., & Or, D. (2002). Particle-size analysis. In J. H. Dane & G. C. Topp (Eds.), Methods of Soil Analysis: Part 4 Physical Methods (pp. 255–293). Soil Science Society of America, Inc. doi.org
  26. 26. Rhoades, J. D. (1996). Salinity: Electrical Conductivity and Total Dissolved Solids. In D. L. Sparks (Ed.), Methods of Soil Analysis: Part 3 Chemical Methods (pp. 417–435). Soil Science Society of America, Inc. doi.org
  27. 27. Chernikov, V. A., Milashchenko, N. Z., & Sokolov, O. A. (2001). Soil resistance to anthropogenic impact (Book 3, Ecological Safety and Sustainable Development). Pushchino, Russian Federation: ONTI PNTs RAN.
  28. 28. U.S. Salinity Laboratory Staff. (1954). Diagnosis and improvement of saline and alkali soils (L. A. Richards, Ed.; Agriculture Handbook No. 60). U.S. Department of Agriculture. doi.org.
  29. 29. Parkhurst, D. L., & Appelo, C. A. J. (2013). Description of input and examples for PHREEQC version 3 — A computer program for speciation, batch-reaction, one-dimensional transport, and inverse geochemical calculations. U.S. Geological Survey Techniques and Methods, book 6, chap. A43.
  30. 30. Python Software Foundation. (2023). Python Language Reference, version 3.11. https://www.python.org
  31. 31. Bower, C. A. (1971). Identification and characteristics of sodic soils. In Proceedings of the International Symposium on New Developments in the Field of Salt-Affected Soils (Yerevan, 1969) (pp. 53–57). Agrokémia és Talajtan.
  32. 32. Pankov, M. A. (1974). Meliorative soil science [Monograph]. Tashkent, USSR: Uqituvchi Publishing House.
  33. 33. Polovitsky, I. Y. (1970). Solonetz Soils of Northern Kazakhstan and Their Utilization [Doctoral dissertation, Omsk Agricultural Academy]. Omsk, USSR.
  34. 34. Mozheiko, A. M., & Vorotnik, T. K. (1958). Gypsum application of saline chestnut soils of the Ukrainian SSR, irrigated with mineralized waters, as a method of combating solonetzization of these soils. Trudy Ukrainian Research Institute of Soil Science (Tr. UNIIP), 3, 111–203.
  35. 35. Antipov-Karataev, I. N., Pak, K. P., Sambur, T. N., & Filippova, V. N. (1953). Reclamation of Solonetz Soils in the USSR (Melioratsiya solontsov v SSSR). Moscow: Academy of Sciences of the USSR.
  36. 36. Egorov, V. V., & Minashina, N. G. (Eds.). (1968). Soils of the arid zone as an object of irrigation. Moscow, USSR: Nauka.
  37. 37. Panov, N. P. (1974). Genezis malonatrievykh solontsov [Genesis of low-sodium solonetz soils]. Moscow: Nauka. (In Russian)

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Наушабаев, А. et al. 2026. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister natigeler. 28, 5 (113) (Oct. 2026), 81–96. DOI:https://doi.org/10.37884/5-2026/07.
(1)Наушабаев, А.; Василина, Т.; Сейткали, Н.; Балгабаев, А.; Dongwei, G. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (5 (113), 81-96. https://doi.org/10.37884/5-2026/07.
Наушабаев, А., Василина, Т., Сейткали, Н., Балгабаев, А., & Dongwei, G. (2026). АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister Natigeler, 28(5 (113), 81-96. https://doi.org/10.37884/5-2026/07
НАУШАБАЕВ, Асхат; ВАСИЛИНА, Турсунай; СЕЙТКАЛИ, Нурзихан; БАЛГАБАЕВ, Алимбай; DONGWEI, Guo. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 5 (113), p. 81–96, 2026. DOI: 10.37884/5-2026/07. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1398. Acesso em: 19 nov. 2026.
Наушабаев, Асхат, Турсунай Василина, Нурзихан Сейткали, Алимбай Балгабаев, and Guo Dongwei. 2026. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ”. Izdenister Natigeler 28 (5 (113): 81-96. https://doi.org/10.37884/5-2026/07.
Наушабаев, А. (2026) “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ”, Izdenister natigeler, 28(5 (113), pp. 81–96. doi:10.37884/5-2026/07.
[1]А. Наушабаев, Т. Василина, Н. Сейткали, А. Балгабаев, and G. Dongwei, “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 5 (113), pp. 81–96, Oct. 2026, doi: 10.37884/5-2026/07.
Наушабаев, Асхат, et al. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 5 (113), Oct. 2026, pp. 81-96, https://doi.org/10.37884/5-2026/07.
Наушабаев, Асхат, Турсунай Василина, Нурзихан Сейткали, Алимбай Балгабаев, and Guo Dongwei. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 5 (113) (October 30, 2026): 81–96. Accessed November 19, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1398.
1.Наушабаев А, Василина Т, Сейткали Н, Балгабаев А, Dongwei G. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Oct. 30 [cited 2026 Nov. 19];28(5 (113):81-96. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1398
1.Наушабаев А, Василина Т, Сейткали Н, Балгабаев А, Dongwei G. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖАЙЫЛЫМДЫҚ СОРТАҢ ТОПЫРАҚТАРЫНДА МАГНИЙДІҢ ТОПЫРАҚ ТҮЗІЛУ ЖӘНЕ СОРТАҢДАНУ ҮДЕРІСТЕРІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ МАҚСАТЫНДАҒЫ ТЕРМОДИНАМИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(5 (113):81-96. doi:10.37884/5-2026/07