Мәзір
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ

Ләззат Дәулетова 1 ORCID , Сәуле Қазыбаева 2 ORCID

1 «Оңтүстік-Батыс мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС, Шымкент, Қазақстан; 2 «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС, Алматы, Қазақстан

doi.org/10.37884/5-2026/05 Бет. 55-68 Қабылданды 24.04.2026 Жарияланды 30.10.2026

Аңдатпа

Кіріспе. Мақалада әртүрлі экологиялық-географиялық шығу тегіне жататын 75 со ртты қамтитын «ОБМжӨҒЗИ» ЖШС жүзім коллекциялық қорының кешенді зерттеу нәтижелері ұсы нылған. Мақсаты. Қазақстанның оңтүстігінің табиғи-климаттық жағдайында жүзімнің отандық және шетелдік селекциядағы перспективалы жүзім сорттарының бейімделгіштігін, өнімділігін және шару ашылық құндылығын анықтау мақсатында агробиологиялық бағалау. Зерттеу міндеттері. Интродук цияланған сорттардың фенологиялық фазалардан өту ерекшеліктерін зерттеу, олардың қысқа төзімділі гін, өнімділігін, жидектердің биохимиялық құрамын, аурулар мен зиянкестерге төзімділігін бағалау, сондай-ақ өндірістік пайдалануға неғұрлым перспективалы сорттарды анықтау. Материалдар мен әдістер. Зерттеу нысаны ретінде шаруашылық-бағалы белгілері бойынша перспективалы 2015 жылғы отырғызылған жүзімнің 10 сорты алынды. 2024–2026 жылдары коллекция «ҚазЖКШҒЗИ» ЖШС ам пелографиялық коллекциясынан интродукцияланған отандық және шетелдік селекцияның 11 жаңа үлгісімен толықтырылды. Фенологиялық бақылаулар, өнімділік, жидектердің биохимиялық құрамы, ауруларға төзімділік және қысқа төзімділік бағаланды. Нәтижелер және талқылау. «Қазақтың киш миші» және «Жетісай қарасы» сорттарының ерте пісетіні, ал «Ризамат» пен «Тайфи қызғылт» сортта рының кеш пісетін формаларға жататыны анықталды. Сорттардың милдью, оидиум, жүзім қышымасы және шоқ жапырақ ширатқышына төзімділігі зерттелді. Қысқа төзімділікті бағалау нәтижесінде со рттардың қыс жағдайларына жеткілікті төзімді екені анықталды. Қыстап шыққаннан кейінгі көзше лердің сақталуы жабын астында 80,6–82,5 %, ал топырақпен жабылған жағдайда 71,2–73,4 % болды. Қорытынды. Алынған нәтижелер зерттелген сорттардың Қазақстанның оңтүстік өңірі жағдайына бей імделгіштігін және оларды селекциялық жұмыстар мен өндірістік екпелерде пайдаланудың тиімділігін растайды.

жүзім шаруашылығы, бейімделу, интродукция, қысқа төзімділік, фенология, өнімділік, ауруларға төзімділік

Қаржыландыру немесе алғыс

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі қаржыландыратын BR22884599 «Берілген параметрлері бар жаңа жеміс-жидек дақылдары мен жүзім сорттарын шығару, жоғары өнімді екпелер үшін аймақтық технологияларды заманауи әдістемені қолдана отырып әзірлеу» бағдарламасының үйлестірушісіне, сондай-ақ «Оңтүстік Қазақстанның климаттық жағдайларына бейімдеу мақсатында отандық және шетелдік селекциядағы перспективалы жүзім сорттарының коллекциясын құру» іс-шарасы бойынша ТОО «Қазақ жеміс-көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ұжымына алғысымызды білдіреміз.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Bayrambekov Sh.B., Kumasheva B.N. (2016). Vliyanie vnekornevykh podkormok zhidkimi mikroudobreniyami na produktivnost i kachestvo vinograda. Sadovodstvo i vinogradarstvo. 2016. № 6. Pp. 52–56. [in Russ.].
  2. Feygenbaum A. (1986). Kontrol kachestva produktsii. — M.: Ekonomika. 471 p. [in Russ.].
  3. Globalnoe poteplenie izmenit vinnuyu kartu mira. Siriusmag.ru. Available at: https://siriusmag.ru/articles/2303-globalnoe-poteplenie-izmenit-vinnuu-kartu-mira [in Russ.].
  4. Rodimchenko I. (2024). Baibolsyn.kz. 2024. [in Russ.].
  5. Itogi Pervoy natsionalnoy selskokhozyaystvennoy perepisi 2006–2007. (2008). Selskoe khozyaystvo Kazakhstana. — Astana. Vol. 1. Part 2. P. 94. [in Russ.].
  6. Lazarevskiy M.A. (1963). Meteorologiya i klimatologiya v vinogradarstve. — M.: Pishchepromizdat. 320 p. [in Russ.].
  7. Madenov E.D. (2011). Plodovodstvo i vinogradarstvo. ҚР ҰҒА хабарлары = Izvestiya NAN RK. Seriya agrarnykh nauk. 2011. № 3. Pp. 36–45. [in Russ.].
  8. Maksimov N.A. (1952). Izbrannye raboty po zasukhoustoychivosti i zimostoykosti rasteniy. — M.: Izdatelstvo AN SSSR. 280 p. [in Russ.].
  9. Metodika gosudarstvennogo sortoispytaniya selskokhozyaystvennykh kultur. Vypusk 4. Plodovye, yagodnye i orekhoplodnye kultury. (1985). — M.: Kolos. 120 p. [in Russ.].
  10. Metodika fenologicheskikh nablyudeniy v Gosudarstvennoy seti. (1985). — Leningrad: Gidrometeoizdat. 120 p. [in Russ.].
  11. Morozostoykost vinograda i vliyayushchie na nee faktory. Vinograd-krasohina.ru. Available at: https://vinograd-krasohina.ru/info/articles/vinogradarstvo/morozostoykost-vinograda-i-vliyayushchie-na-nee-faktory/ [in Russ.].
  12. Nenko N.I., Ilina I.A., Sundyreva M.A., et al. (2021). Zimostoykost sortov vinograda razlichnogo ekologo-geograficheskogo proiskhozhdeniya. Sadovodstvo i vinogradarstvo. 2021. № 4. Pp. 37–42. [in Russ.].
  13. Nenko N.I., Kiseleva G.K., Ilina I.A., et al. (2021). Morozostoykost sortov vinograda razlichnogo ekologo-geograficheskogo proiskhozhdeniya. Sadovodstvo i vinogradarstvo. 2021. № 4. Pp. 37–42. doi: 10.31676/0235-2591-2021-4-37-42. [in Russ.].
  14. Ovchinnikov A.S., Grigorov S.M. (2020). Vodopotreblenie vinogradnoy shkolki pri razlichnykh tekhnologiyakh posadki. Nauchnyy zhurnal Rossiyskogo NII problem melioratsii. 2020. № 2 (38). Pp. 88–104. [in Russ.].
  15. Petrov V.S., Marmorstein A.A., Lukyanova A.A., Kovalenko A.G. (2020). Adaptivnaya fenologicheskaya reaktsiya avtokhtonnykh sortov vinograda na izmeneniya pogodno-klimaticheskikh usloviy yuga Rossii. Magarach. Vinogradarstvo i vinodelie. 2020. Vol. 24. № 3. Pp. 210–215. doi: 10.35547/IM.2020.22.3.005. [in Russ.].
  16. Polukhina E.V., Vlasenko M.V. (2020). Vliyanie nekornevogo pitaniya na kachestvo urozhaya sortov vinograda stolovogo naznacheniya v aridnykh usloviyakh. Agrarnaya Rossiya. 2020. № 7. Pp. 36–39. [in Russ.].
  17. Polukhina E.V., Vlasenko M.V. (2021). Vodopotreblenie stolovykh sortov vinograda v zavisimosti ot nekornevogo pitaniya v usloviyakh Severo-Zapadnogo Prikaspiya. Izvestiya Nizhnevolzhskogo agrouniversitetskogo kompleksa. 2021. № 1 (61). Pp. 191–203. [in Russ.].
  18. Pochki vinograda. Kak oni priobretayut i teryayut morozostoykost. Ampel-nord.ru. Available at: https://ampel-nord.ru/moi-publikacii/stati-i-knigi-po-vinogradarstvu-i-vinodeliyu/pochki-vinograda-kak-oni-priobretayut-i-teryayut-morozostojkost/ [in Russ.].
  19. Prokhozhdenie yuvenilnogo etapa razvitiya bessemyannymi sortami vinograda v zasushlivykh usloviyakh Severo-Zapadnogo Prikaspiya. CyberLeninka.ru. Available at: https://cyberleninka.ru/article/n/prohozhdenie-yuvenilnogo-etapa-razvitiya-bessemannymi-sortami-vinograda-vzasushlivyh-usloviyah-severo-zapadnogo-prikaspiya [in Russ.].
  20. Rapcha M.M. (1989). Introduktsiya vinograda v Moldove. — Kishinev: Shtiintsa. 245 p. [in Russ.].
  21. Sbor vinograda nachali v Turkestanskoy oblasti. JJTV.kz. Available at: https://jjtv.kz/ru/sbor-vinograda-nachali-v-turkestanskoj-oblasti [in Russ.].

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Дәулетова , Л. and Қазыбаева, С. 2026. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 28, 5 (113) (Oct. 2026), 55–68. DOI:https://doi.org/10.37884/5-2026/05.
(1)Дәулетова , Л. .; Қазыбаева, С. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (5 (113), 55-68. https://doi.org/10.37884/5-2026/05.
Дәулетова , Л. ., & Қазыбаева, С. (2026). ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister Natigeler, 28(5 (113), 55-68. https://doi.org/10.37884/5-2026/05
ДӘУЛЕТОВА , Ләззат; ҚАЗЫБАЕВА, Сәуле. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 5 (113), p. 55–68, 2026. DOI: 10.37884/5-2026/05. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1363. Acesso em: 19 nov. 2026.
Дәулетова , Ләззат, and Сәуле Қазыбаева. 2026. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler 28 (5 (113): 55-68. https://doi.org/10.37884/5-2026/05.
Дәулетова , Л. and Қазыбаева, С. (2026) “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, 28(5 (113), pp. 55–68. doi:10.37884/5-2026/05.
[1]Л. . Дәулетова and С. Қазыбаева, “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 5 (113), pp. 55–68, Oct. 2026, doi: 10.37884/5-2026/05.
Дәулетова , Ләззат, and Сәуле Қазыбаева. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 5 (113), Oct. 2026, pp. 55-68, https://doi.org/10.37884/5-2026/05.
Дәулетова , Ләззат, and Сәуле Қазыбаева. “ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ”. Izdenister natigeler 28, no. 5 (113) (October 30, 2026): 55–68. Accessed November 19, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1363.
1.Дәулетова Л, Қазыбаева С. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Oct. 30 [cited 2026 Nov. 19];28(5 (113):55-68. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1363
1.Дәулетова Л, Қазыбаева С. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОҢТҮСТІГІНДЕ ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК СЕЛЕКЦИЯДАҒЫ БОЛАШАҒЫ ЗОР ЖҮЗІМ СОРТТАРЫН ЗЕРТТЕУ. Izdenister natigeler. 2026;28(5 (113):55-68. doi:10.37884/5-2026/05