Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
СУ, ЖЕР ЖӘНЕ ОРМАН РЕСУРСТАРЫ

ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ

Бақыт Нұрмұхамбетова 1 , Ермек Мұртазин 1 , Сұлтан Тажиев 2 , Мадина Акынбаева 1

1 У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және геоэкология институты, Алматы, Қазақстан; 2 У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және геоэкология институты, Алматы, Қазақстан

doi.org/10.37884/4-2026/14 Бет. 179-190 Қабылданды 22.04.2026 Жарияланды 29.08.2026

Аңдатпа

Кіріспе. Климаттың өзгеруі - даму мәселелердің бірі болып табылады. Көмірқышқыл газының шығарындыларын теңестіру арқылы адам әрекетінің климаттың өзгеруіне әсерін азайтуға арналған көміртекті бейтараптық принциптері жаңартылмайтын энергия көздерін жаңартылатын энергиямен алмастыру арқылы көміртегі шығарындыларын азайту үшін маңызды және жаңа технологияларды құруға бағытталған. Бұл тұрғыда литий-ионды энергияны сақтау жүйелері ұзақ қызмет ету мерзімі мен жоғары тиімділігінің арқасында бүкіл әлемде көміртегі шығарындыларын азайтуда шешуші рөл атқарады. Li ресурстарының біркелкі таралмауы және өсіп келе жатқан сұраныс әлемді литийді зерттеуге, өндіруге және өндіруге итермеледі. Соңғы жылдары литий өнеркәсібі жаңа биіктерге жетті, өйткені көптеген елдер жаңартылатын энергия көздеріне көшуден басқа аккумуляторлар үшін литий өндірісін арттырды. Материалдар мен әдістер. Мақалада еріткіш экстракциясы, адсорбция, мембраналық технологиялар, электрохимиялық әдістер және/немесе олардың комбинациясы сияқты салыстырмалы түрде төмен литий мөлшері бар сулы литий ресурстарынан литий алу әдістері қарастырылады. Бұл технологиялар Li+ концентрациясы төмен сулы ерітінділерден немесе теңіз суынан Li+ тұрақты қалпына келтірудің белгілі бір әлеуетiн көрсетеді. Дегенмен, зертханалық тәжірибелерді коммерциялық өндіріске дейін кеңейту үшін қосымша зерттеулер мен әзірлемелер қажет. Нәтижелер мен талқылау. Жарияланған ғылыми еңбектерді талдау, зерттелетін қазақ гидроминералды бұлақтарындағы литий мөлшерінің салыстырмалы түрде төмен болуы (7-нан 55 мг/л дейін), тіпті мұндай суларды өндірудің үлкен көлемінің өзінде литий қосылыстарын тұрақты және тиімді өндіру үшін анағұрлым жетілдірілген тәсілдер, технологияларды оңтайландыру, жаңа материалдарды құру қажеттілігін көрсетеді. Қорытынды. Литий концентрациясы төмен сулы ерітінділерден литийді алу, техникалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, процестің қымбаттығы мен күрделілігіне байланысты көбінесе экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Технологиялар мен жаңа материалдарды әзірлеу және оңтайландыру литий-ионды батареялар мен басқа да өнімдерді өндіру үшін өте маңызды болып табылатын литий экстракциясының тұрақты және тиімді болуына әкелуі мүмкін.

литий карбонаты литий алу әдістері гидроминералды шикізат литий қорлары табиғи тұзды ерітінді

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Absametov M.K., Boyarko G.Yu., Dutova E.M., Bolsunovskaya L.M., Itemen N.M., Chensizbaev D.B. (2024). Lithium potential of the mineral resource base of the Republic of Kazakhstan // News of Tomsk Polytechnic University, Georesource Engineering, V. 335. No 7. Pр. 141–154 https://doi.org/10.18799/24131830/2024/7/4674[in Russ.].
  2. Alera A.C., Benitez J.P., Fernandez R.J., Pascual C.K., Policarpio F., Lopez E.C. (2024). Recent advances in lithium extraction // Engineering Proceedings. 67(1). 52. https://doi.org/10.3390/engproc2024067052. [in Eng.]
  3. Amrita Kumari Jha, Manis Kumar Jha, Anjan Kumari, Sushanta Kumar Sahu, Vinay Kumar, Banshi Dhar Pandey. (2013). Selective separation and recovery of cobalt from leach liquor of discarded Li-ion batteries using thiophosphinic extractant // Separation and Purification Technology. 104. 160-166. https://doi.org/10.1016/j.seppur.2012.11.024. [in Eng.]
  4. Boqiang Lin, Jiangnan Li (2026). Spot price fluctuations of battery-grade lithium carbonate and supply chain disruptions: The survival game of new energy enterprises // Renewable Energy. Vol. 262. 125372. https://doi.org/10.1016/j.renene.2026.125372 [in Eng.]
  5. Chenglong Shi, Yan Jing , Yongzhong Jia (2016). Solvent extraction of lithium ions by tri-n-butyl phosphate using a room temperature ionic liquid // Journal of Molecular Liquids. 215. 640-646. https://doi.org/10.1016/j.molliq.2016.01.025. [in Eng.]
  6. Inimfon A., Udoetok I., Karoyo Abdalla H., Emmanuel E.U., Edidiong D.A. (2024). Granulation of lithium-ion sieves using biopolymers: A review // Polymers. 16(11). 1520. https://doi.org/10.3390/polym16111520. [in Eng.]
  7. Choubey P.K., Chung K.S., Kim M.Seuk , Lee J.Chun , Srivastava R.R. (2017). Advance review on the exploitation of the prominent energy-storage element Lithium. Part II: from sea water and spent lithium ion batteries (LIBs) // Miner. Eng. 110. Рр. 104-121. https://doi.org/10.1016/j.mineng.2017.04.008. [in Eng.]
  8. Mian-ping Zheng, En-yuan Xing, Xue-fei Zhang, Ming-ming Li, Dong Che, Ling-zhong Bu, Jia-huan Han, Chuan-yong Ye. (2023).
  9. Classification and mineralization of global lithium deposits and lithium extraction technologies for exogenetic lithium deposits// China Geology. Vol. 6. Iss. 4. Pр. 547–566, https://doi.org/10.31035/cg2023061[in Eng.]
  10. Flexer V., Baspineiro C.F., Galli C.I. (2018). Lithium recovery from brines: a vital raw material for green energies with a potential environmental impact in its mining and processing // Sci. Total Environ., 639. 1188-1204. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.05.223. [in Eng.]
  11. Jiang C., Bai S., Li J., Wang M., Zhou Y.; Hou, Y. (2025). Crown Ether-Functionalized Nanofiltration Membranes with High Ions Selectivity for Li+/Mg2+ Separation// J. Membr. Sci. Vol. 714. 123372. https://doi.org/10.1016/j.memsci.2024.123372 [in Eng.]
  12. Karshyga Z., Yersaiynova A., Yessengaziyev A., Orynbayev B., Kvyatkovskaya M., Silachyov I. (2023). Synthesis of manganese oxide sorbent for the extraction of lithium from hydromineral raw materials // Materials. 16(24). 7548. https://doi.org/10.3390/ma16247548. [in Eng.]
  13. Karshigina Z.B., Bochevskaya E.G., Abisheva Z.S., Akcil A.U., Kan S.M. (2019). Sorption methods of processing of hydromineral lithium raw material of Kazakhstan // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan, Series of Geology and Technical Sciences. 4(436). 172–180. https://doi.org/10.32014/2019.2518-170X.112. [in Eng.]
  14. Kim S., Kim J., Kim S., Lee J., Yoon J. (2018). Electrochemical lithium recovery and organic pollutant removal from industrial wastewater of a battery recycling plant // Environ. Sci. Technol. Lett., №4. https://doi.org/10.1039/c7ew00454k. [in Eng.]
  15. Knapik E., Rotko G., Marszałek M. (2023). Recovery of lithium from oilfield brines—Current achievements and future perspectives: A mini review // Energies. 16. 6628. https://doi.org/10.3390/en16186628. [in Eng.]
  16. Labert J., Avila-Rodriguez M., Durand G., Rakib M. (2006). Separation of sodium ions from trivalent chromium by electrodialysis using monovalent cation selective membranes // Journal of Membrane Science. 280. 219–225. https://doi.org/10.1016/j.memsci.2006.01.021. [in Eng.]
  17. Murphy O., Haji M.N. (2022). A review of technologies for direct lithium extraction from low Li+ concentration aqueous solutions // Frontiers in Chemical Engineering. 4. 1008680. https://doi.org/10.3389/fceng.2022.1008680. [in Eng.]
  18. Murtazin E.Zh., Adenova D.K., Tazhiev S.R. (2025). Hydrogeochemical features of the formation of lithium-bearing brines of the Shu-Sarysu depression // Izdenister, Natizheler ― Research, Results. 3 (107). 464-472. https://doi.org/10.37884/3-2025/44. [in Russ.].
  19. Nathanial J. Cooper, Boreum Lee, Sohum K. Patel, Li Wang, Paul Westerhoff, Menachem Elimelech. (2025). Viability assessment of lithium recovery from unconventional saline water sources // Desalination. 614. 119156. https://doi.org/10.1016/j.desal.2025.119156. [in Eng.]
  20. Olukayode Fatoki, Santosh Kumar Parupelli, Manpreet Kaur, Alex Mathew, Amir Rehmat, Salil Desai (2026). Review of Direct Lithium Extraction Methods: Recent Advances and Outlook // Batteries. 12(4). 133. https://doi.org/10.3390/batteries12040133 [in Eng.]
  21. Quinby-Hunt M.S., Turehian K.K. (1983). Distribution of elements in seawater // EOS, Trans.Am.Geophys Union. 64. 130. https://doi.org/10.1029/EO064i014p00130. [in Eng.]
  22. QiuY., Ruan H., Tang C., YaoL., Shen J., Sotto A. (2019). Study on recovering high-concentration lithium salt from lithium-containing wastewater using a hybrid reverse osmosis (RO)–electrodialysis (ED) process // ACS Sustain. Chem. Eng., 7. 13481-13490. https://doi.org/10.1021/acssuschemeng.9b03108. [in Eng.]
  23. Qutlimurotova N., Akhmedova U., Tuyeva O., Yakhshiyeva Z., Ashirov M., Razzokovf J., Abyzbekova G. (2026). Efficient extraction of lithium ions from brine: A sustainable approach // Results in Chemistry. Vol. 28. 103540. https://doi.org/10.1016/j.rechem.2026.103540 [in Eng.]
  24. Sanjuan B., Gourcerol B., Millot R., Rettenmaier D., Jeandel E., Rombaut A. (2022). Lithium-rich geothermal brines in Europe: An update about geochemical characteristics and implications for potential Li resources // Geothermics 101. 102385. 10.1016/j.geothermics.2022.102385 [in Eng.]
  25. Sifani Zavahir, Tasneem Elmakki, Mona Gulied, Zubair Ahmad, Leena Al-Sulaiti, Ho Kyong Shon, Yuan Chen, Hyunwoong Park, Bill Batchelor, Dong Suk Han. (2021). A review on lithium recovery using electrochemical capturing systems // Desalination. 500. 114883. https://doi.org/10.1016/j.desal.2020.114883. [in Eng.]
  26. Somrani A., Hamzaoui A., Pontie M. (2013). Study on lithium separation from salt lake brines by nanofiltration (NF) and low pressure reverse osmosis (LPRO). Desalination. 317. 184–192. https://doi.org/10.1016/j.desal.2013.03.009 [in Eng.]
  27. Stringfellow W.T., Dobson P.F. (2021). Technology for the recovery of lithium from geothermal brines // Energies 14. 6805. https://doi.org/10.3390/en14206805 [in Eng.]
  28. Sun S.Y., Cai L.-J., Nie X.Y., Song X., Yu J.G. (2015). Separation of magnesium and lithium from brine using a desal nanofiltration membrane J. Water Process. Eng. 7. 210–217. https://doi.org/10.1016/j.jwpe.2015.06.012 [in Eng.]
  29. Swain B. (2017) Recovery and recycling of lithium: A review //Sep. Purif. Technol. 172. 388–403. https://doi.org/10.1016/j.seppur.2016.08.031 [in Eng.]
  30. Xifan Li, Xin Li, Guijing Chen, Hui Li, Yi Duan, Yu Sun, Alberto Tiraferri, Baicang Liu. (2025). Efficient recovery of lithium from spent lithium-ion battery raffinate by Mn and Al-based adsorbents: pretreatment, adsorption mechanism, and performance comparison // Separation and Purification Technology. 354. 1. 128652. https://doi.org/10.1016/j.seppur.2024.128652. [in Eng.]
  31. Yang S., Wang Y., Pan H., He P., Zhou H. (2024). Lithium Extraction from Low-Quality Brines. // Nature. 636. 309–321. https://doi.org/10.1038/s41586-024-08117-1 [in Eng.]
  32. Yu D., Xiaotian Zh., Jing S., Shumin W., Zhongwei Zh., Wenhua X., Guoxing R., Yongli L., Dongfu L. (2025). Porous manganese-based ion sieve for sustainable lithium extraction from brine: High-efficiency adsorption and rapid kinetics // Desalination. 614. 119168. https://doi.org/10.1016/j.desal.2025.119168 [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Нұрмұхамбетова, Б. et al. 2026. ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 179–190. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/14.
(1)Нұрмұхамбетова, Б.; Мұртазин, Е.; Тажиев, С.; Акынбаева, М. ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 179-190. https://doi.org/10.37884/4-2026/14.
Нұрмұхамбетова, Б., Мұртазин, Е., Тажиев, С., & Акынбаева, М. (2026). ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 179-190. https://doi.org/10.37884/4-2026/14
НҰРМҰХАМБЕТОВА, Бақыт; МҰРТАЗИН, Ермек; ТАЖИЕВ, Сұлтан; АКЫНБАЕВА, Мадина. ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 179–190, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/14. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1355. Acesso em: 9 oct. 2026.
Нұрмұхамбетова, Бақыт, Ермек Мұртазин, Сұлтан Тажиев, and Мадина Акынбаева. 2026. “ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ”. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 179-90. https://doi.org/10.37884/4-2026/14.
Нұрмұхамбетова, Б. (2026) “ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ”, Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 179–190. doi:10.37884/4-2026/14.
[1]Б. Нұрмұхамбетова, Е. Мұртазин, С. Тажиев, and М. Акынбаева, “ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 179–190, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/14.
Нұрмұхамбетова, Бақыт, et al. “ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 179-90, https://doi.org/10.37884/4-2026/14.
Нұрмұхамбетова, Бақыт, Ермек Мұртазин, Сұлтан Тажиев, and Мадина Акынбаева. “ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 179–190. Accessed October 9, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1355.
1.Нұрмұхамбетова Б, Мұртазин Е, Тажиев С, Акынбаева М. ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Oct. 9];28(4 (112):179-90. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1355
1.Нұрмұхамбетова Б, Мұртазин Е, Тажиев С, Акынбаева М. ТАБИҒИ ТҰЗДЫ СУЛАРДАН ЛИТИЙДІҢ ТИІМДІ АЛУ ТУРАЛЫ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):179-190. doi:10.37884/4-2026/14