Мәзір
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ

Александр Юзюк 1 ORCID , Салтанат Кокушева 1 ORCID , Ирина Чилимова 1 ORCID

1 «А.И. Бараев атындағы астық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС Научный кенті, Қазақстан

doi.org/10.37884/5-2026/10 Бет. 119-129 Қабылданды 17.04.2026 Жарияланды 30.10.2026

Аңдатпа

Кіріспе. Жоғары сапалы арпаның жоғары өнімді сорттарын жасау Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамыту жөніндегі стратегиялық міндеттерді іске асырады, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, жоғары сапалы жем-шөп базасының тапшылығы проблемасын шешеді. Материалдар мен әдістер. 2024 – 2025 жылдары "А.И. Бараев атындағы АШҒӨО" ЖШС конкурстық сорт сынау питомнигінде жаздық арпаның 20 линиясы және алдын ала сорт сынау питомнигінде 40 линиясы зерттелді, олардың өнімділігі анықталды және биохимиялық бағалау жүргізілді. Нәтижелер және талқылау. Мақалада Солтүстік Қазақстанның далалы және құрғақ дала аймағының жағдайлары үшін жаздық арпа селекциясындағы зерттеулердің басым бағыты қарастырылған. Белгілер кешені бойынша жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде конкурстық сорт сынауда 7/10, 88/11-4, 52/12 линиялары және алдын ала сортты сынауда 127/14, 19/13-4, 58/10, 136/12 линиялары бөлінді. Зерттеу жылдарында КСИ-де ақуыздың максималды орташа шығымы 7/10 – 665,5 кг/га (стандартқа+ 46,3 кг/га) линиялары алынды. ПСИ-де пленкалы формалардағы ақуыздың максималды орташа шығымы 58/10 – 696,2 кг/га (стандартқа+63,7 кг/га), жалаңаш тұқымды формаларында 136/12 – 555,1 кг/га (стандартқа+11,2 кг/га) линияларынан алынды. Аминқышқылдарының құрамы бойынша екі перспективалық - 7/10 және 88/11-4 линиялары бөлінді. Аса маңызды аминқышқылдарының құрамы бойынша стандарттан 7/10 линиясы асып түсті. Қорытынды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде жоғары өнімділік пен астық сапасының жақсартылған көрсеткіштерін біріктіретін арпаның перспективалы селекциялық материалының генотиптері анықталды, бұл әрі қарайғы селекциялық жұмыстар үшін құнды.

арпа линия селекция өнімділік элементтері өнімділік ақуыз аминқышқылдарының құрамы

Қаржыландыру немесе алғыс

Жұмыс Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің, BR24892821 «Қа зақстанның әртүрлі топырақ – климаттық аймақтарында өнімділік, сапа және стресске төзімділік әлеуетін арттыру үшін дәнді дақылдардың селекциясы және бастапқы тұқым шаруашылығы» бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру шеңберінде орындалды.

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Bernád V., Al-Tamimi N., Langan P., Gillespie G., Dempsey T., Henchy J., Harty M., Ramsay L., Houston K., Macaulay M., Shaw P.D., Raubach S., Mcdonnel K.P., Russell J., Waugh R., Khodaeiaminjan M. and Negrão S. (2024). Unlocking the genetic diversity and population structure of the newly introduced two-row spring European HerItage Barley collecTion (ExHIBiT). Front. Plant Sci. 15:1268847. doi: 10.3389/fpls.2024.1268847
  2. Batakova O.B., Korelina V.A., Zobnina I.V. (2025). Perspektivnyj selekcionnyj material yachmenya yarovogo dlya ekstremal’nyh severnyh uslovij RF [Text] // Agrarnyj nauchnyj zhurnal. 2025. No 1. Рр. 11–16. http://dx.doi.org/10.28983/asj.y2025i1pp11-16. [in Russ.]
  3. Bajmuratov, A., Iskakov, A., & Sariev, B. (2024). Dostizнeniya i perspektivnye napravleniya selekcii yachmenya v kazahskom nii zemledeliya i rastenievodstva [Text] // Izdenister Natigeler, (2-1 (special), 53–65. https://doi.org/10.37884/2-1-2024/539 [in Russ.]
  4. Capo-chichi L.J.A., Elakhdar A., Kubo T., Nyachiro J., Juskiw P., Capettini F., Slaski J.J., Ramirez G.H. and Beattie A.D. (2023). Genetic diversity and population structure assessment of Western Canadian barley cooperative trials. Front. Plant Sci. 13:1006719. doi: 10.3389/fpls.2022.1006719
  5. Dospekhov B.A. (1985). Metodika polevogo opyta [Text] - 5-e izd., dop. i pererab. — M.: Agropromizdat, 1985. 351 р. in Russ.]
  6. Doroshenko E.S., Filippov E.G., Doncova A.A., Sidorenko V.S. (2019). Izuchenie golozernyh sortov yarovogo yachmenya v usloviyah Severnogo Kavkaza [Text] - Zernobobovye i krupyanye kul’tury. 2019. № 2(30). Рр. 131-139. DOI 10.24411/2309-348X-2019-11103. – EDN PKJXAQ. [in Russ.]
  7. Elouadi F., Amri A., El-Baouchi A., Kehel Z., Jilal A. and Ibriz M. (2023). Genotypic and environmental effects on quality and nutritional attributes of Moroccan barley cultivars and elite breeding lines. Front. Nutr. 10:1204572. doi: 10.3389/fnut.2023.1204572
  8. Filippov E G., Bragin R.N., Doncova A.A., Doncov D.P. (2021). Ocenka ekologicheskoj plastichnosti i stabil’nosti sortov yarovogo yachmenya [Text] - Tavricheskij vestnik agrarnoj nauki. 2021. № 3(27). Рр. 172-179. DOI 10.33952/2542-0720-2021-3-27-172-179. EDN DWKKFC. [in Russ.]
  9. Lukina K.A. (2022). Golozernyj yachmen’: sistematika, selekciya i perspektivy ispol’zovaniya [Text] - Vavilovskij zhurnal genetiki i selekcii. 2022. T. 26. № 6. Рр. 524-536. DOI 10.18699/VJGB-22-64. – EDN KDBNLV. [in Russ.]
  10. Markevich D.V., Putyatin Yu.V., Tavrykina O.M. (2013). Sravnitel’nyj analiz sostava nezamenimyh aminokislot v osnovnoj produkcii zernovyh kul’tur [Text] // Pochvovedenie i agrohimiya. 2013. № 1(50). Рр. 178-185. EDN VJMWYJ. [in Russ.]
  11. Sumina A.V., Polonskij V.I. (2020). Soderzhanie cennyh veshchestv v zerne yachmenya, vyrashchennogo v kontrastnyh klimaticheskih usloviyah [Text] - Sibirskij vestnik sel’skohozyajstvennoj nauki. 2020. 50(1). 23-31. https://doi.org/10.26898/0370-8799-2020-1-3 [in Russ.]
  12. Minyaeva O.A. (2016). Aminokisloty, kak biologicheskie ob»ekty, v vodnyh rastvorah [Text]. Nauchnoe obozrenie. Biologicheskie nauki. 2016. № 6. Рр. 43-47. – EDN YHFBMP. [in Russ.]
  13. Malhotra N., Sharma P., Sood H., Chandora R., Arya M., Rana J.C. and Singh M. (2022). Agro-Morphological Characterization and Nutritional Profiling of Traditional Himalayan Crop Landraces for Their Promotion Toward Mainstream Agriculture. Front. Plant Sci. 13:898220. doi: 10.3389/fpls.2022.898220
  14. Mel’nikova O.V., Torikov V.E., Belous I.N., Sal’nikova I.A., Malyavko G.P., Sychev S.M. (2022). Urozhajnost’ i aminokislotnyj sostav zerna razlichnyh sortov yarovogo yachmenya v zavisimosti ot primeneniya biopreparatov. [Text] Agrarnaya nauka. 2022. (9). 137-142 https://doi.org/10.32634/0869-8155-2022-362-9-137-142 [in Russ.]
  15. Ob utverzhdenii metodiki provedeniya sortoispytaniya sel’skohozyajstvennyh rastenij. (2011). Prikaz i.o. Ministra sel’skogo hozyajstva Respubliki Kazahstan ot 13 maya 2011. № 06. 2/254. 164 р. [in Russ.]
  16. Publications. Statistics of agriculture, forestry, hunting and fishing. https://stat.gov.kz/ru/industries/business-statistics/stat-forrest-village-hunt-fish/publications/ [in Russ.]
  17. Sorokin O.D. (2012). Prikladnaya statistika na komp’yutere. [Text] - 2-e izd. Novosibirsk, 2012. 282 р. [in Russ.]
  18. Zajceva I.Yu., Shchennikova I.N., Lisicyn E.M. (2024). Iskhodnyj material dlya selekcii sortov yarovogo yachmenya s vysokim kachestvom zerna. [Text] // Trudy po prikladnoj botanike, genetike i selekcii. 2024;185(2):82-94. https://doi.org/10.30901/2227-8834-2024-2-82-94 [in Russ.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Юзюк, А. et al. 2026. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler. 28, 5 (113) (Oct. 2026), 119–129. DOI:https://doi.org/10.37884/5-2026/10.
(1)Юзюк, А.; Кокушева , С. .; Чилимова , И. . АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler 2026, 28 (5 (113), 119-129. https://doi.org/10.37884/5-2026/10.
Юзюк, А., Кокушева , С. ., & Чилимова , И. . (2026). АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister Natigeler, 28(5 (113), 119-129. https://doi.org/10.37884/5-2026/10
ЮЗЮК, Александр; КОКУШЕВА , Салтанат; ЧИЛИМОВА , Ирина. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 5 (113), p. 119–129, 2026. DOI: 10.37884/5-2026/10. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1344. Acesso em: 19 nov. 2026.
Юзюк, Александр, Салтанат Кокушева, and Ирина Чилимова. 2026. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ”. Izdenister Natigeler 28 (5 (113): 119-29. https://doi.org/10.37884/5-2026/10.
Юзюк, А., Кокушева , С. and Чилимова , И. (2026) “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ”, Izdenister natigeler, 28(5 (113), pp. 119–129. doi:10.37884/5-2026/10.
[1]А. Юзюк, С. . Кокушева, and И. . Чилимова, “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 5 (113), pp. 119–129, Oct. 2026, doi: 10.37884/5-2026/10.
Юзюк, Александр, et al. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 5 (113), Oct. 2026, pp. 119-2, https://doi.org/10.37884/5-2026/10.
Юзюк, Александр, Салтанат Кокушева, and Ирина Чилимова. “АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ”. Izdenister natigeler 28, no. 5 (113) (October 30, 2026): 119–129. Accessed November 19, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1344.
1.Юзюк А, Кокушева С, Чилимова И. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Oct. 30 [cited 2026 Nov. 19];28(5 (113):119-2. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1344
1.Юзюк А, Кокушева С, Чилимова И. АҚМОЛА ОБЛЫСЫНЫҢ ДАЛА  ЖАҒДАЙЫНДА ЖАЗДЫҚ АРПА СЕЛЕКЦИЯСЫ. Izdenister natigeler. 2026;28(5 (113):119-129. doi:10.37884/5-2026/10