Кіру | Тіркелу
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті ISSN 2304-3334 (Print)  ·  ISSN 2304-3334 (Online)
Мақала жіберу
Мәзір
Мақала жіберу
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, АГРОХИМИЯ, АЗЫҚ ӨНДІРУ, АГРОЭКОЛОГИЯ

ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ

Мадина Кумарбаева 1 , Алма Кохметова 1 , Женис Кеишилов 2 , Айдана Харіпжанова 1 , Надежда Коваленко 3

1 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Алматы, Қазақстан; 2 Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты, Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті, КЕАҚ, Алматы, Қазақстан; 3 Бүкілресейлік өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институты, г. Санкт-Петербург, Ресей

doi.org/10.37884/4-2026/09 Бет. 117-128 Қабылданды 18.03.2026 Жарияланды 29.08.2026

Аңдатпа

Бидай (Triticum aestivum L.) – жаһандық азық-түлік қауіпсіздігі үшін стратегиялық маңызды дақыл болып табылады, әсіресе климаттың өзгергіштігі мен құрғақшылық жиілігінің артуы-на байланысты. Жоғары өнімділікті, ауруға төзімділікті және қоршаған ортаға бейімделуді біріктіретін генотиптерді анықтау қазіргі заманғы селекциядағы негізгі мәселе болып қала береді. Бұл зерттеудің мақсаты жоғары өнімділік әлеуеті мен құрғақшылыққа төзімділігі бар перспективалы генотиптерді анықтау үшін КАСИБ халықаралық питомнигінен алынған жаздық бидай сорттары мен желілерін ке-шенді бағалау болды. Зерттеу Қостанай облысында Қарабалық ауылшаруашылық тәжірибе станция-сында жүргізілді. Фенологиялық бақылаулар, морфометриялық талдау, NDVI бағалау, жапырақ таты-на төзімділігіне фитопатологиялық скрининг және құрғақшылыққа төзімділік индексін (DSI) анықтау қолданылды. Белгілердің өзгергіштігін бағалау және бейімделу заңдылықтарын анықтау үшін стати-стикалық әдістер қолданылды. Нәтижелер зерттелген үлгілер арасында айтарлықтай фенотиптік өзгергіштікті анықтады. Отыз алты генотип NDVI жоғары мәндерін көрсетті (0,55–0,67), бұл биомассаның қарқынды жиналуын көрсетеді. 1000 дәннің салмағы 24-тен 57 г-ға дейін болды, оның ішінде 27 үлгі 40 г-нан асып түсті, бұл жоғары өнімділік әлеуетін көрсетеді. Фитопатологиялық скрининг жапырақ татына иммундық реакциясы бар 59 генотипті анықтады. Морфометриялық талдау соңғы түйінаралықтың ұзындығы (15–47 см) өнімділік пен құрғақшылыққа төзімділікпен байланысты негізгі бейімделу белгісі екенін көрсетті. Дән өнімділігі 17,7-ден 53,9 ц/га-ға дейін болды. Құрғақшылыққа төзімділік индексі (DSI) 0,26-дан 1,17-ге дейін болды, 23 генотип құрғақшылыққа төзімді деп жіктелді (DSI ≤ 0,50). Бұл нәтижелер КАСИБ коллекциясының жоғары генетикалық және фенотиптік әртүр-лілігін растайды және селекциялық бағдарламалар үшін бейімделгіш және жоғары өнімді генотип-терді анықтау үшін морфологиялық, физиологиялық және фитопатологиялық белгілерді біріктірудің тиімділігін көрсетеді.

құрғақшылыққа төзімділік, егістікті бағалау, бидай, KAСИБ, абиотикалық стресс, құрғақшылық фенотипі, өнімділік тұрақтылығы

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

  1. Avalbaev A.M. (2024). Drought tolerance of wheat (Triticum aestivum L.) plants: Physiological and biochemical indicators under water deficit. FAO AGRIS. https://agris.fao.org/search/en/providers/122613/records/66f3da5bdb9bf9ac61020230 [in Eng.]
  2. Blum A. (2011). Drought resistance—is it really a complex trait? Functional Plant Biology. 38. Рр. 753–757. https://doi.org/10.1071/FP11101 [in Eng.]
  3. CIMMYT. (2016). Kazakhstan–Siberia Network on Spring Wheat Improvement (KASIB): Annual Report. CIMMYT. —Mexico City, Mexico. [in Eng.]
  4. Evdokimov M.G., Yusov V.S., Morgounov A.I., Zelensky Yu.I. (2017). Drought tolerance gene pool in developing adaptive varieties of durum wheat identified in study nurseries under the Kazakhstan-Siberian program. Vavilovskii Zhurnal Genetiki i Selektsii // Vavilov Journal of Genetics and Breeding. 21(5). Рр. 515–522. https://doi.org/10.18699/VJ17.23-o [in Eng.]
  5. FAO. (2023). FAOSTAT Statistical Database. Food and Agriculture Organization of the United Nations. —Rome, Italy. [in Eng.]
  6. Fernandez G.C.J. (1992). Effective selection criteria for assessing plant stress tolerance. In: Proceedings of the International Symposium on Adaptation of Vegetables and Other Food Crops in Temperature and Water Stress. AVRDC. — Tainan, Taiwan. Рр. 257–270. [in Eng.]
  7. Fischer R.A., Maurer R. (1978). Drought resistance in spring wheat cultivars. I. Grain yield responses // Australian Journal of Agricultural Research. 29. Рр. 897–912. https://doi.org/10.1071/AR9780897 [in Eng.]
  8. IPCC. (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press. — Cambridge, UK. [in Eng.]
  9. Ingram J., Bartels D. (1996). The molecular basis of dehydration tolerance in plants. Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology. 47(1). Рр. 377–403. https://doi.org/10.1146/annurev.arplant.47.1.377 [in Eng.]
  10. Kalybekova Zh.T., Tsygankov V.I., Zuev E.V., Novikova L.Yu. (2022). Using drought tolerance indices in studying a collection of spring soft wheat in the Aktobe region. Transactions on Applied Botany, Genetics and Breeding. 183(3). Рр. 85–95. https://doi.org/10.30901/2227-8834-2022-3-85-95 [in Rus.]
  11. Kumarbaeva M., Kokhmetova A., Keishilov Zh., Bolatbekova A., Bakhytuly K., Kovalenko N. (2025). Identification of new sources of wheat resistance to various diseases // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul’taty. — A. No. 3. Pр. 314–324. https://doi.org/10.37884/3-2025/30 [in Eng]
  12. Malysheva A.A., Kokhmetova A.M., Kumarbaeva M.T., Kejshilov Zh.S., Dubekova S. (2023). Molekulyarno-geneticheskij skrining Lr-genov ustojchivosti u obraztsov myagkoj yarovoj pshenitsy v usloviyakh yugo-vostoka Kazakhstana // Іzdenіster, nәtizheler – Issledovaniya, rezul’taty. — A. №3 (99). Рр. 92–99. https://doi.org/10.37884/1-2023/08 [in Rus]
  13. McIntosh R.A., Wellings C.R., Park R.F. (1995). Wheat Rusts: An Atlas of Resistance Genes. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. https://doi.org/10.1007/978-94-011-0083-0 [in Eng]
  14. Morgounov A.I. (2003). Results and potential of the collaboration in the Kazakhstan-Siberian wheat breeding network. Vestnik regionalnoy seti po vnedreniyu sortov pshenitsy i semenovodstvu // Bulletin of the Regional Network for Wheat Variety Introduction and Seed Production. 1(4). Рр. 7–15. [in Eng.]
  15. Lobell D.B., Schlenker W., Costa-Roberts J. (2011). Climate trends and global crop production since 1980. Science. 333. Рр. 616–620. https://doi.org/10.1126/science.1204531 [in Eng.]
  16. Nyaupane S. et al. (2024). Drought stress effect, tolerance, and management in wheat. Cogent Food & Agriculture. 10. Article 2296094. https://doi.org/10.1080/23311932.2023.2296094 [in Eng.]
  17. Reynolds M., Tattaris M., Cossani C.M., Ellis M., Yamaguchi-Shinozaki K., Pierre C.S. (2015). Exploring genetic resources to increase adaptation of wheat to climate change. Crop Science. 55. Рр. 23–37. https://doi.org/10.2135/cropsci2014.09.0655 [in Eng.]
  18. Semenov M.A., Stratonovitch P. (2013). Adapting wheat ideotypes for climate change: Accounting for uncertainties in future climate. Theoretical and Applied Climatology. 113. Рр. 215–224. https://doi.org/10.1007/s00704-012-0783-1 [in Eng.]
  19. Singh C., Yadav S., Khare V., Gupta V., Patial M., Sharma A.K. (2025). Wheat drought tolerance: Unveiling a synergistic future with conventional and molecular breeding strategies. Plants. 14(7). Article 1053. https://doi.org/10.3390/plants14071053 [in Eng.]
  20. Tazhibayeva T.L., Abugalieva A.I. (2018). Drought tolerance of wheat introgressive forms // Journal of Geography and Environmental Management. 3(50). Рр. 70–79. [in Eng.]
  21. Trethowan R.M., Crossa J., van Ginkel M., Rajaram S. (2001). Relationships between genotype × environment interaction and genetic correlations of grain yield in spring wheat. Crop Science. 41. Рр. 146–153. https://doi.org/10.2135/cropsci2001.411146x [in Eng.]
  22. Yanchenko V.I., Rozova M.A., Melnik V.M. (2004). Development of highly adaptive varieties of the Siberian ecotype using the gene pool of drought-resistant durum spring wheat. Vestnik regionalnoy seti po vnedreniyu sortov pshenitsy i semenovodstvu // Bulletin of the Regional Network for Wheat Variety Introduction and Seed Produc- tion. — A., 1–2. (7–8):31–36. [in Eng.]
  23. Zykin V.A., Meshkov V.V., Sapega V.A. (1984). Parametry ekologicheskoy plastichnosti selskokhozyaystvennykh rasteniy, ikh raschet i analiz [Parameters of Ecological Flexibility in Agricultural Plants: Calcu- lation and Analysis]. — Novosibirsk. [in Rus.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Кумарбаева, М. et al. 2026. ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 117–128. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/09.
(1)Кумарбаева, М.; Кохметова, А.; Кеишилов, Ж.; Харіпжанова, А.; Коваленко, Н. ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 117-128. https://doi.org/10.37884/4-2026/09.
Кумарбаева, М., Кохметова, А., Кеишилов, Ж., Харіпжанова, А., & Коваленко, Н. (2026). ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 117-128. https://doi.org/10.37884/4-2026/09
КУМАРБАЕВА, Мадина; КОХМЕТОВА, Алма; КЕИШИЛОВ, Женис; ХАРІПЖАНОВА, Айдана; КОВАЛЕНКО, Надежда. ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 117–128, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/09. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1248. Acesso em: 9 oct. 2026.
Кумарбаева, Мадина, Алма Кохметова, Женис Кеишилов, Айдана Харіпжанова, and Надежда Коваленко. 2026. “ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 117-28. https://doi.org/10.37884/4-2026/09.
Кумарбаева, М. (2026) “ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 117–128. doi:10.37884/4-2026/09.
[1]М. Кумарбаева, А. Кохметова, Ж. Кеишилов, А. Харіпжанова, and Н. Коваленко, “ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 117–128, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/09.
Кумарбаева, Мадина, et al. “ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 117-28, https://doi.org/10.37884/4-2026/09.
Кумарбаева, Мадина, Алма Кохметова, Женис Кеишилов, Айдана Харіпжанова, and Надежда Коваленко. “ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 117–128. Accessed October 9, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1248.
1.Кумарбаева М, Кохметова А, Кеишилов Ж, Харіпжанова А, Коваленко Н. ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Oct. 9];28(4 (112):117-28. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1248
1.Кумарбаева М, Кохметова А, Кеишилов Ж, Харіпжанова А, Коваленко Н. ҚАЗАҚСТАНДА KAСИБ  БИДАЙ КОЛЛЕКЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚҚА ТӨЗІМДІЛІГІН ДАЛАЛЫҚ БАҒАЛАУ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):117-128. doi:10.37884/4-2026/09