БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ

Марат Жанзақов; Карима Мырзабек; Қанағат Бегалиев; Раушан Нурымова

doi:10.37884/4-2026/07

Аңдатпа

Бүгінде ауыл шаруашылығы саласы заман талабына сай жаңаша бағыттар мен тех нологияларды игеруге бет бұра бастады. Соның жарқын мысалы – әлемдік нарықта сұранысы жоғары банан дақылын елімізде өсіру бастамасы. Көпшілігіміз үшін банан – алыстағы елдердің сыйы секілді көрінетін, оны енді өзіміз де өсіре бастадық. Бұл – еліміздің агроөнеркәсіп саласындағы жаңа белес, жаңа тыныс. Сондықтан, соңғы жылдары отандық агросекторда батыл әрі тың бастамалар легі артып келеді. Тропикалық аймақтағы елдерге ғана тән өсімдік саналатын банан, енді оңтүстік Қазақстанда – Түркістан мен Қызылорда облыстарында жылыжайлық жағдайда өсіріліп жатыр. Бұл тек аграрлық саладағы тәжірибе ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған страте гиялық қадамның батыл да ауқымды көрінісі. Бүгінде мұндай жаңашыл жобалар ауыл шаруашылығын әртараптандыру, импортқа тәуелділікті азайту және отандық өндірісті дамыту саясатының нақты нәти жесін көрсетіп отыр. Негізінде бұл процесс – бананды жылыжайда өсіру, ерекше көзқарас пен білімді талап етеді, өйткені тропикалық өсімдік бейтаныс климатта қолайлы өсу жағдайларын қажет етеді, за манауи зерттеулер де банандарды жасанды жағдайларға бейімдеуге бағытталған. Әрине, банан өсімді гін интродукциялау, оны өсірудің технологияларына тың буындар мен элементтер енгізу жұмыстарын атқару көп ақыл-ой мен күш жігерді талап етеді. Сонымен қатар, бұл шараны атқаруда бастапқы материал - бананның жылыжайға ыңғайлы сорттарын дұрыс таңдау-сұрыптау да үлкен роль ойнайды. Селекцияның жетістігі бастапқы материалға байланысты екенін академик Н.И. Вавилов та кезінде айтып кеткен.

банан, тамырсабақ, тамырөскін, тікпе көшет, поликарбонатты жылыжай, ау ру-зиянкес, тамырөскінімен көбею

01 Кіріспе

Мақаланың толық мәтіні оң жақ панельде PDF форматында жүктеу үшін қолжетімді.

02 Әдебиеттер тізімі

Ahmed S. et al. (2014). Studies on hardening and acclimatization of micro propagated plantlets of banana cv. Grand Naine // The Bioscan. 965–967 [in Eng.]
Boronov F.Z. et al. (2025). Introduction of banana varieties into cultivation and the use of phytohormones in nutrient media for clonal micropropagation // Journal of Agriculture&Horticulture. 15–21. https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1904 [in Eng.]
Cheng C. et al. (2024). Recent advances and future directions in banana molecular biology and breeding. // Molecular Horticulture. №4(42). 1–20. https://doi.org/10.1186/s43897-024-00122-2 [in Eng.]
Dewi R. et al. (2023). Micropropagation of Banana Plant Cavendish (Musa acuminata L) Using Shoot-tip Culture // Indonesia https://doi.org/10.56060/bdv.2023.2.2.2092 [in Eng.]
Zhanzaqov M.M. jáne basqalary. (2025) Вanan ósimdіginiń morfologiyasy men biologiyasy jáne ony jylyzhayda ósirý tehnologiyasy // Habarśhy «Bolashaq» ýniversitetiniń ǵylymi-bilim berý zhurnaly. 1(129). 858–863. https://bolashak-edu.kz/upload/files/%E2%84%961%20(29)%20%202025.pdf [in Kaz.]
Genet D. et al. (2026). Micropropagation of two banana (Musa spp.) varieties using shoot explant from Gurage Zone // Ethiopia. 1–14. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2025.e44499 [in Eng.]
Hassan S.A. et al. (2022). Effect of vermicompost on vegetative growth and nutrient status of acclimatized Grand Naine banana plants // Heliyon. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e10914 [in Eng.]
Mansur H.E. et al. (2023). Modern approaches to in vitro clonal banana production: next-generation tissue culture systems // Horticulturae. 1–16. [in Eng.] doi:10.3390/horticulturae9101154 [in Eng.]
Mansur H.E., Dicle D., Belgin B., Özhan¸S., Yıldız A.K. (2023). Modern approaches to in vitro clonal banana production: next-generation tissue culture systems. – Horticulturae. Рp. 1–16. [in Eng.] doi:10.3390/horticulturae9101154 [in Eng.]
Md Abdus Salam et al. (2026). Development of an efficient micropropagation system for four commercially important banana genotypes // Journal of Bio-Science. 93–100. doi:10.3329/jbs.v33i1.87434 [in Eng.]
Najarian A. et al. (2022). Influence of humic substance on vegetative growth, flowering and leaf mineral elements of Pelargonium x hortorum. J. Plant Nutr // Journal of Plant Nutrition. 107-112. doi: 10.1080/01904167.2021.1943432 [in Eng.]
Pithiya M.B. et al. (2025). Effect of different media on secondary hardening of banana tissue culture plants in greenhouse conditions // Plant Archives. 200–204. https://doi.org/10.51470/PLANTARCHIVES.2025.SP.ICTPAIRS-031 [in Eng.]
Razani M. et al. (2020). RAPD Analysis of Musa acuminata cv. Berangan Plantlets in Nursery stage from long-term subculture // Pertanika J. Tropical Agricultural Science. 183–192. [in Eng.]
Samuel C. et al. (2025). Recent progress in tissue culture techniques and biotechnological innovations for banana production (Musa spp.). doi.org/10.1007/s44372-025-00099-2 [in Eng.]
Singh H.P. et al. (2011). Micropropagation for production of quality banana planting material in Asia-Pacific // Asia-Pacific Consortium on Agricultural Biotechnology (APCoAB). 94. [in Eng.]
Uzaribara E. et al. (2015). Acclimatization of in vitro propagated red banana (Musa accuminata) plantlets // The Bioscan. 221–224. [in Eng.]

Дәйексөз келтіру сілтемелері

[1]Жанзақов, М. et al. 2026. БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler. 28, 4 (112) (Aug. 2026), 90–103. DOI:https://doi.org/10.37884/4-2026/07.

(1)Жанзақов, М.; Мырзабек, К.; Бегалиев, Қ.; Нурымова, Р. БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler 2026, 28 (4 (112), 90-103. https://doi.org/10.37884/4-2026/07.

Жанзақов, М., Мырзабек, К., Бегалиев, Қ., & Нурымова, Р. (2026). БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister Natigeler, 28(4 (112), 90-103. https://doi.org/10.37884/4-2026/07

ЖАНЗАҚОВ, Марат; МЫРЗАБЕК, Карима; БЕГАЛИЕВ, Қанағат; НУРЫМОВА, Раушан. БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler, [S. l.], v. 28, n. 4 (112), p. 90–103, 2026. DOI: 10.37884/4-2026/07. Disponível em: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1158. Acesso em: 9 oct. 2026.

Жанзақов, Марат, Карима Мырзабек, Қанағат Бегалиев, and Раушан Нурымова. 2026. “БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ”. Izdenister Natigeler 28 (4 (112): 90-103. https://doi.org/10.37884/4-2026/07.

Жанзақов, М. (2026) “БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ”, Izdenister natigeler, 28(4 (112), pp. 90–103. doi:10.37884/4-2026/07.

[1]М. Жанзақов, К. Мырзабек, Қ. Бегалиев, and Р. Нурымова, “БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ”, Izdenister natigeler, vol. 28, no. 4 (112), pp. 90–103, Aug. 2026, doi: 10.37884/4-2026/07.

Жанзақов, Марат, et al. “БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ”. Izdenister Natigeler, vol. 28, no. 4 (112), Aug. 2026, pp. 90-103, https://doi.org/10.37884/4-2026/07.

Жанзақов, Марат, Карима Мырзабек, Қанағат Бегалиев, and Раушан Нурымова. “БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ”. Izdenister natigeler 28, no. 4 (112) (August 29, 2026): 90–103. Accessed October 9, 2026. https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1158.

1.Жанзақов М, Мырзабек К, Бегалиев Қ, Нурымова Р. БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler [Internet]. 2026 Aug. 29 [cited 2026 Oct. 9];28(4 (112):90-103. Available from: https://journal.kaznaru.edu.kz/index.php/research/article/view/1158

1.Жанзақов М, Мырзабек К, Бегалиев Қ, Нурымова Р. БАНАН ӨСІМДІГІН ПОЛИКАРБОНАТТЫ ЖЫЛЫЖАЙДА ӨСІРУ ЖӘНЕ ТАМЫР ӨСКІНІМЕН КӨБЕЙТУ. Izdenister natigeler. 2026;28(4 (112):90-103. doi:10.37884/4-2026/07

[1] Ahmed S. et al. (2014). Studies on hardening and acclimatization of micro propagated plantlets of banana cv. Grand Naine // The Bioscan. 965–967 [in Eng.]

[2] Boronov F.Z. et al. (2025). Introduction of banana varieties into cultivation and the use of phytohormones in nutrient media for clonal micropropagation // Journal of Agriculture&Horticulture. 15–21. https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1904 [in Eng.]

[3] Cheng C. et al. (2024). Recent advances and future directions in banana molecular biology and breeding. // Molecular Horticulture. №4(42). 1–20. https://doi.org/10.1186/s43897-024-00122-2 [in Eng.]

[4] Dewi R. et al. (2023). Micropropagation of Banana Plant Cavendish (Musa acuminata L) Using Shoot-tip Culture // Indonesia https://doi.org/10.56060/bdv.2023.2.2.2092 [in Eng.]

[5] Zhanzaqov M.M. jáne basqalary. (2025) Вanan ósimdіginiń morfologiyasy men biologiyasy jáne ony jylyzhayda ósirý tehnologiyasy // Habarśhy «Bolashaq» ýniversitetiniń ǵylymi-bilim berý zhurnaly. 1(129). 858–863. https://bolashak-edu.kz/upload/files/%E2%84%961%20(29)%20%202025.pdf [in Kaz.]

[6] Genet D. et al. (2026). Micropropagation of two banana (Musa spp.) varieties using shoot explant from Gurage Zone // Ethiopia. 1–14. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2025.e44499 [in Eng.]

[7] Hassan S.A. et al. (2022). Effect of vermicompost on vegetative growth and nutrient status of acclimatized Grand Naine banana plants // Heliyon. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e10914 [in Eng.]

[8] Mansur H.E. et al. (2023). Modern approaches to in vitro clonal banana production: next-generation tissue culture systems // Horticulturae. 1–16. [in Eng.] doi:10.3390/horticulturae9101154 [in Eng.]

[9] Mansur H.E., Dicle D., Belgin B., Özhan¸S., Yıldız A.K. (2023). Modern approaches to in vitro clonal banana production: next-generation tissue culture systems. – Horticulturae. Рp. 1–16. [in Eng.] doi:10.3390/horticulturae9101154 [in Eng.]

[10] Md Abdus Salam et al. (2026). Development of an efficient micropropagation system for four commercially important banana genotypes // Journal of Bio-Science. 93–100. doi:10.3329/jbs.v33i1.87434 [in Eng.]

[11] Najarian A. et al. (2022). Influence of humic substance on vegetative growth, flowering and leaf mineral elements of Pelargonium x hortorum. J. Plant Nutr // Journal of Plant Nutrition. 107-112. doi: 10.1080/01904167.2021.1943432 [in Eng.]

[12] Pithiya M.B. et al. (2025). Effect of different media on secondary hardening of banana tissue culture plants in greenhouse conditions // Plant Archives. 200–204. https://doi.org/10.51470/PLANTARCHIVES.2025.SP.ICTPAIRS-031 [in Eng.]

[13] Razani M. et al. (2020). RAPD Analysis of Musa acuminata cv. Berangan Plantlets in Nursery stage from long-term subculture // Pertanika J. Tropical Agricultural Science. 183–192. [in Eng.]

[14] Samuel C. et al. (2025). Recent progress in tissue culture techniques and biotechnological innovations for banana production (Musa spp.). doi.org/10.1007/s44372-025-00099-2 [in Eng.]

[15] Singh H.P. et al. (2011). Micropropagation for production of quality banana planting material in Asia-Pacific // Asia-Pacific Consortium on Agricultural Biotechnology (APCoAB). 94. [in Eng.]

[16] Uzaribara E. et al. (2015). Acclimatization of in vitro propagated red banana (Musa accuminata) plantlets // The Bioscan. 221–224. [in Eng.]